Thế Nhân sinh là đề xuất coi giai đoạn con người làm biến đổi Trái Đất trên quy mô toàn cầu là một thế địa chất mới, bắt đầu khoảng giữa thế kỷ XX. Đầu năm 2024, tiểu ban chuyên trách đã bỏ phiếu bác đề xuất, nên trên thang chính thức chúng ta vẫn đang sống trong thế Holocen.
Cụm từ Anthropocene được nhà hoá học khí quyển Paul Crutzen phổ biến quanh năm 2000 và nhanh chóng lan ra ngoài giới địa chất: báo chí, triết học, nghệ thuật đều dùng. Trong tiếng Việt có người dịch là kỷ Nhân sinh, có người viết thế Nhân sinh; về mặt thứ bậc, đề xuất nghiêm túc là một thế, cấp nhỏ hơn kỷ. Bài này đi qua đề xuất ấy theo đúng con đường mà mọi ranh giới địa chất phải qua, để thấy vì sao một ý tưởng được nhiều người dùng vẫn chưa thành đơn vị chính thức.
Đề xuất thế Nhân sinh dựa trên điều gì?
Đề xuất dựa trên lập luận rằng hoạt động của con người đã để lại trong trầm tích toàn cầu những dấu hiệu đủ rõ, đủ đồng thời để đánh dấu một ranh giới giống như các ranh giới địa chất khác.
Một nhóm công tác về thế Nhân sinh được lập năm 2009 dưới Tiểu ban Địa tầng Đệ tứ. Họ không bàn câu hỏi đạo đức hay chính sách, mà hỏi một câu thuần địa tầng học: nếu vài triệu năm nữa có nhà địa chất đào qua lớp đất hiện nay, họ có nhận ra một ranh giới không? Nhóm cho rằng có, vì lớp trầm tích từ giữa thế kỷ XX mang những thứ chưa từng xuất hiện trong lịch sử Trái Đất.
Danh sách dấu hiệu dài: hạt nhựa, hạt tro bay từ đốt than ở nhiệt độ cao, bê tông và nhôm kim loại, sự thay đổi đồng vị carbon và nitơ do đốt nhiên liệu hoá thạch và dùng phân bón, các loài sinh vật bị đưa đi khắp các lục địa, và rõ nhất là các đồng vị phóng xạ từ thử vũ khí hạt nhân trong khí quyển.
Vì sao mốc được đề xuất là giữa thế kỷ XX?
Một ranh giới địa chất tốt cần dấu hiệu xuất hiện gần như cùng lúc trên toàn cầu. Đó là lý do mốc đề xuất không phải là lúc con người bắt đầu làm nông hay đốt than.
Đại gia tốc
Nhiều chỉ số như dân số, năng lượng, sản xuất phân bón, lượng nhựa tăng vọt từ khoảng năm 1950, được gọi là đại gia tốc. Dấu hiệu đồng loạt như vậy dễ dùng làm ranh giới hơn những biến đổi từ từ.
Bụi phóng xạ như một vạch kẻ
Các vụ thử hạt nhân trong khí quyển từ đầu thập niên 1950 phát tán plutoni và một số đồng vị khác ra toàn cầu. Lượng plutoni trong trầm tích tăng rõ từ đầu thập niên 1950 và đạt đỉnh quanh đầu thập niên 1960. Đây là vạch kẻ gần như đồng thời trên khắp hành tinh, đúng điều mà nhà địa tầng học cần.
Các mốc khác từng được bàn
Có ý kiến đặt mốc vào thời cách mạng công nghiệp, vào thời nông nghiệp lan rộng hàng nghìn năm trước, hoặc vào giai đoạn trao đổi sinh vật giữa các lục địa sau những chuyến vượt đại dương thế kỷ XV – XVI. Nhóm công tác cuối cùng chọn giữa thế kỷ XX vì tín hiệu sắc nét và đồng thời nhất.
Hồ Crawford được chọn làm điểm chuẩn ra sao?
Năm 2023, nhóm công tác đề cử hồ Crawford ở tỉnh Ontario, Canada làm điểm chuẩn ranh giới, vì trầm tích đáy hồ phân lớp theo từng năm và ghi rõ tín hiệu plutoni.
Hồ Crawford nhỏ nhưng sâu, nước đáy ít xáo trộn nên bùn lắng thành các lớp sáng tối xen nhau, mỗi cặp ứng với một năm. Nhờ đếm lớp, người ta biết lớp nào lắng năm nào với độ chính xác cao, rồi tìm mức plutoni bắt đầu tăng. Mức ấy được đề xuất làm đáy của thế Nhân sinh. Cùng lúc, nhóm còn xem xét nhiều mặt cắt dự bị khác: lõi băng, san hô, trầm tích vịnh, than bùn, để chứng minh tín hiệu có mặt toàn cầu.
Về mặt kỹ thuật, đây là một hồ sơ đinh vàng đầy đủ, theo đúng quy trình như mọi ranh giới khác. Điều gây tranh cãi không nằm ở chất lượng mặt cắt.
Vì sao đề xuất bị bác?
Tháng 3 năm 2024, Tiểu ban Địa tầng Đệ tứ bỏ phiếu và đa số không ủng hộ; Liên đoàn Khoa học Địa chất Quốc tế sau đó xác nhận kết quả. Lập luận hai phía có thể tóm như sau.
| Câu hỏi | Phía ủng hộ | Phía phản đối |
|---|---|---|
| Dấu hiệu có đủ rõ không? | Plutoni, hạt nhựa, tro bay là những thứ chưa từng có, rõ hơn nhiều ranh giới cổ | Rõ nhưng mới hơn một đời người; địa chất cần thời gian để thấy lớp ấy có bền không |
| Mốc giữa thế kỷ XX có hợp lý không? | Là lúc tín hiệu đồng thời và sắc nét nhất | Bỏ qua hàng nghìn năm con người đã tác động từ nông nghiệp, phá rừng |
| Một thế chỉ dài vài chục năm được không? | Ranh giới không cần thế phải dài, chỉ cần định nghĩa rõ | Quá ngắn so với mọi thế khác, dài hàng nghìn đến hàng triệu năm |
| Có cần đơn vị chính thức không? | Giúp giới khoa học có ngôn ngữ chung | Có thể gọi là một “sự kiện” địa chất, kéo dài không đồng đều, không cần thành một thế |
Điểm đáng chú ý: không ai trong cuộc tranh luận phủ nhận việc con người đang làm thay đổi Trái Đất. Bất đồng nằm ở câu hỏi kỹ thuật là có nên ghi điều đó thành một đơn vị trong thang thời gian hay không, và nếu có thì đặt mốc ở đâu.
Bị bác rồi thì có còn dùng từ Nhân sinh không?
Vẫn dùng, nhưng như một khái niệm không chính thức, giống cách người ta nói “thời đại đồ đá” mà không có trong thang địa chất.
Sau cuộc bỏ phiếu, chính những nhà địa chất phản đối cũng nhấn mạnh rằng khái niệm Anthropocene vẫn hữu ích cho khoa học môi trường, khoa học xã hội và giáo dục. Một số đề xuất gọi nó là sự kiện Nhân sinh, tương tự cách gọi sự kiện Ôxy hoá lớn hơn hai tỷ năm trước: một biến đổi lan dần, không có ranh giới sắc ở một năm nào. Một quyết định địa tầng cũng không phải là vĩnh viễn; đề xuất có thể được đưa ra lại trong tương lai với lập luận mới.
Khi viết bài hay làm bài, cách an toàn là: “thế Nhân sinh là một khái niệm được dùng rộng rãi nhưng hiện chưa phải đơn vị chính thức của thang thời gian địa chất; về mặt chính thức chúng ta vẫn sống trong thế Holocen, kỳ Meghalaya”.
Dạy và học chủ đề này thế nào cho đúng?
Tách khoa học địa tầng khỏi tranh luận chính sách. Câu hỏi ở đây là định nghĩa ranh giới, không phải ai đúng ai sai trong chuyện môi trường.
Cho học sinh tự đánh giá dấu hiệu. Đưa danh sách dấu hiệu như hạt nhựa, plutoni, tro bay rồi hỏi: dấu hiệu nào xuất hiện cùng lúc trên toàn cầu, dấu hiệu nào lan dần?
Nối với các ranh giới cũ. So với lớp sét iridi ở ranh giới Creta – Paleogen để thấy tiêu chuẩn mà giới địa chất dùng.
Ghi chú năm thông tin. Tình trạng của khái niệm có thể thay đổi; nhắc học sinh kiểm thông tin mới nhất của Uỷ ban Địa tầng Quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Thế Nhân sinh là gì?
Là đề xuất coi giai đoạn con người làm biến đổi Trái Đất trên quy mô toàn cầu là một thế địa chất mới, với mốc đề xuất khoảng giữa thế kỷ XX.
Thế Nhân sinh đã được công nhận chính thức chưa?
Chưa. Tháng 3 năm 2024, Tiểu ban Địa tầng Đệ tứ bỏ phiếu không thông qua và Liên đoàn Khoa học Địa chất Quốc tế xác nhận kết quả đó.
Hiện nay chúng ta đang sống trong thế nào?
Theo thang chính thức, chúng ta sống trong thế Holocen của kỷ Đệ tứ, cụ thể là kỳ Meghalaya, bắt đầu khoảng 4.200 năm trước.
Vì sao lại chọn plutoni làm dấu hiệu?
Plutoni từ các vụ thử hạt nhân trong khí quyển lan ra toàn cầu gần như cùng lúc từ đầu thập niên 1950, tạo một vạch kẻ rõ trong trầm tích.
Kỷ Nhân sinh và thế Nhân sinh có khác nhau không?
Đề xuất nghiêm túc là một thế, cấp nhỏ hơn kỷ. Cách gọi kỷ Nhân sinh phổ biến trên báo chí nhưng không đúng thứ bậc được đề xuất.
