Vòng cây cho năm cây bị đốn, không trực tiếp cho năm dựng công trình. Nếu xà gỗ còn vòng sát vỏ, năm đốn chính xác tới từng năm; nếu mất phần ngoài, chỉ nói được cây bị đốn sau một năm nào đó.
Khi một ngôi nhà cổ, một cây cầu hay một con thuyền gỗ được định niên đại bằng vòng cây, con số công bố thường gọn: gỗ năm này, năm kia. Đằng sau con số ấy là một chuỗi suy luận có nhiều mắt xích, và mắt xích yếu nhất thường không nằm ở phòng thí nghiệm mà ở chính khúc gỗ: nó còn bao nhiêu vòng ngoài, nó có phải gỗ nguyên thuỷ của công trình không. Hiểu các mắt xích này giúp bạn đọc đúng một báo cáo trùng tu hay một nhãn bảo tàng.
Vòng cây cho biết năm nào của một công trình?
Vòng ngoài cùng ngay dưới vỏ là vòng của năm cây ngừng sống, tức năm đốn. Nhà niên đại học tìm năm đó. Từ năm đốn tới năm dựng công trình là chuyện của thợ: gỗ có thể được dùng ngay khi còn tươi, cũng có thể được ngâm, phơi hàng năm trời, hoặc chờ đủ vật liệu mới khởi công. Ở nhiều vùng châu Âu, nghiên cứu cho thấy gỗ khung nhà thường được dùng khá sớm sau khi đốn, vì gỗ tươi dễ đẽo hơn. Nhưng đó là xu hướng, không phải luật; với mỗi công trình, người ta phải tìm thêm bằng chứng.
Vì vậy một báo cáo cẩn thận viết theo kiểu: các cây làm xà được đốn vào mùa đông năm này, công trình có lẽ được dựng trong vài năm sau đó. Câu có lẽ ấy không phải sự thiếu chắc chắn của phòng thí nghiệm, mà là sự trung thực về khoảng trống giữa cây và nhà.
Mép vỏ và gỗ dác quyết định độ chính xác ra sao?
Còn mép vỏ: chính xác tới từng năm, có khi tới mùa
Nếu khúc gỗ còn giữ vòng ngay sát vỏ, thường thấy ở những xà, cột ít bị đẽo gọt, năm đốn được xác định chính xác. Nhìn vòng cuối đã hoàn chỉnh gỗ muộn hay mới chỉ có gỗ sớm, người đọc còn đoán được cây bị đốn trong mùa nghỉ hay giữa mùa sinh trưởng.
Còn gỗ dác nhưng mất mép vỏ: ra một khoảng năm
Gỗ dác là lớp gỗ ngoài, nhạt màu, còn dẫn nhựa khi cây sống; gỗ lõi bên trong sẫm hơn. Thợ hay đẽo bỏ gỗ dác vì dễ mục. Nếu còn một phần gỗ dác, người ta dựa vào số vòng gỗ dác điển hình của loài ở vùng đó để ước còn thiếu bao nhiêu vòng, ra một khoảng như năm đốn nằm trong khoảng hai chục năm nào đó.
Chỉ còn gỗ lõi: chỉ có mốc sớm nhất
Khi toàn bộ gỗ dác đã mất, không thể biết thiếu bao nhiêu vòng. Kết quả chỉ được viết là cây bị đốn sau năm X. Đây là mốc sớm nhất có thể, thực tế có khi muộn hơn vài chục năm.
Các dạng kết quả trong một báo cáo niên đại vòng cây
Bảng dưới giúp bạn đọc đúng cách diễn đạt, vì mỗi cụm từ ứng với một tình trạng mẫu khác nhau.
| Cách ghi trong báo cáo | Tình trạng mẫu | Nên hiểu là |
|---|---|---|
| Đốn mùa đông năm X | Còn mép vỏ, vòng cuối đã đủ gỗ muộn | Năm đốn chắc chắn, gần như không sai số |
| Đốn trong khoảng năm X đến năm Y | Còn một phần gỗ dác | Năm đốn nằm trong khoảng, ước theo số vòng gỗ dác của loài |
| Đốn sau năm X | Chỉ còn gỗ lõi | Mốc sớm nhất; công trình có thể muộn hơn nhiều |
| Không định được niên đại | Mẫu quá ít vòng hoặc không khớp chuỗi | Không có nghĩa gỗ mới; chỉ là phương pháp không trả lời được |
Dòng cuối hay bị hiểu sai nhất. Không khớp chuỗi chuẩn chỉ nói rằng phép thử chưa thành công, không nói gì về tuổi của gỗ.
Vì sao gỗ tái sử dụng làm rối kết quả?
Gỗ tốt là vật liệu quý, nên khi một công trình bị dỡ, xà cột còn dùng được thường được đưa sang công trình mới. Một ngôi đình được dựng lại sau hoả hoạn có thể giữ vài cây cột của lần dựng trước. Khi đó các mẫu trong cùng công trình cho ra những năm đốn cách nhau hàng chục, hàng trăm năm.
Người làm nghề nhận ra gỗ tái sử dụng qua dấu vết: lỗ mộng thừa không khớp kết cấu hiện tại, vết đẽo kiểu khác, dấu cháy không liên quan vị trí hiện tại. Vì thế họ lấy mẫu nhiều cấu kiện, không dựa vào một cây xà. Nhóm năm đốn trùng nhau nhiều nhất thường là lần dựng chính; các năm lẻ cần giải thích riêng, có khi chúng kể lại một lần sửa chữa lớn mà văn bản không ghi.
Ngược lại, công trình gỗ ở Việt Nam thường trải qua nhiều lần trùng tu, thay cấu kiện mục. Một bia ghi năm trùng tu có thể khớp với nhóm gỗ mới nhất chứ không phải năm khởi dựng. Đặt văn bia, kiểu kiến trúc và vòng cây cạnh nhau mới ra câu chuyện đầy đủ.
Ngoài nhà cửa, vòng cây còn định niên đại được gì?
Bất cứ vật làm bằng gỗ có đủ vòng và thuộc loài có chuỗi chuẩn đều là ứng viên. Một vài nhóm hay gặp:
- Thuyền và cọc gỗ trong di chỉ: cho năm đốn gỗ đóng thuyền, đóng cọc; thường được bảo quản ướt vì gỗ ngâm nước lâu năm co ngót mạnh khi khô.
- Tranh vẽ trên tấm gỗ ở châu Âu: năm đốn cây cho mốc sớm nhất tranh có thể được vẽ, giúp loại trừ một số giả thuyết về tác giả.
- Nhạc cụ dây có mặt đàn bằng gỗ vân sam: vòng gỗ trên mặt đàn đã được dùng để kiểm tra những cây đàn được cho là rất cổ.
- Đồ nội thất, cánh cửa, tủ thờ: khi có mặt cắt ngang đủ vòng, có thể đo bằng ảnh chụp mà không cần cắt mẫu.
Với hiện vật, người ta ưu tiên đo không phá huỷ: chụp mặt đầu gỗ đã có sẵn, quét cắt lớp, hoặc chỉ cạo nhẹ một vạt nhỏ ở mặt khuất. Không ai được tự ý cắt hiện vật thuộc di tích; việc này do cơ quan chuyên môn quyết định theo Luật Di sản văn hoá.
Áp dụng cho đình, chùa gỗ ở Việt Nam vướng ở đâu?
Vướng lớn nhất là chưa có chuỗi chuẩn cho phần lớn loài gỗ dùng trong kiến trúc truyền thống như lim, gụ, mít, dổi. Nhiều loài trong số này mọc ở vùng nhiệt đới, vòng năm mờ hoặc không đều, nên ngay cả việc đếm cũng khó. Thứ hai, cấu kiện thường được bào nhẵn, sơn son, thếp vàng, che mất mặt đầu gỗ. Thứ ba, gỗ quý hay được tận dụng qua nhiều đời, đúng loại gỗ tái sử dụng làm rối kết quả.
Vì vậy với công trình gỗ ở Việt Nam, niên đại hiện vẫn chủ yếu dựa vào văn bia, câu đối, chữ ghi trên thượng lương, kiểu chạm khắc và cấu trúc vì kèo. Vòng cây là hướng đáng đầu tư lâu dài: mỗi cấu kiện thay ra trong các đợt trùng tu, nếu được giữ lại và ghi chép cẩn thận, là một mảnh cho chuỗi chuẩn tương lai.
Việc làm ngay nếu bạn tham gia một dự án trùng tu
Ghi lại vị trí từng mẫu. Cấu kiện nào, tầng nào, hướng nào; không có sơ đồ vị trí thì kết quả vòng cây mất nửa giá trị.
Giữ lại mọi cấu kiện thay ra. Cột mục bị thay thế vẫn là mẫu quý cho niên đại; đừng để chúng bị đốt hay bán làm củi.
Chụp mặt đầu gỗ trước khi sơn, bả. Một tấm ảnh rõ vòng có thể đủ để đo sau này.
Đừng chờ phép màu từ một mẫu. Lấy nhiều mẫu ở các cấu kiện khác nhau; kết quả mạnh nhất là khi nhiều cây cho cùng một năm đốn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng cây cho biết năm xây nhà hay năm đốn cây?
Vòng cây cho năm đốn cây. Năm dựng nhà thường sau đó không lâu nhưng phải suy thêm từ bằng chứng khác như văn bia, kiểu kết cấu và nhiều mẫu cùng công trình.
Gỗ dác là gì và vì sao quan trọng khi định tuổi?
Gỗ dác là lớp gỗ ngoài nhạt màu nằm sát vỏ. Còn gỗ dác thì ước được số vòng bị mất, ra khoảng năm đốn; mất hết gỗ dác thì chỉ có mốc sớm nhất.
Kết quả ghi đốn sau năm X nghĩa là gì?
Nghĩa là mẫu chỉ còn gỗ lõi, không biết thiếu bao nhiêu vòng ngoài. Cây bị đốn ít nhất là năm X, có thể muộn hơn vài chục năm.
Không khớp chuỗi chuẩn có phải gỗ còn mới không?
Không. Điều đó chỉ cho biết phép đối chiếu không ra kết quả tin cậy, do mẫu ít vòng, loài chưa có chuỗi hoặc nhịp sinh trưởng bất thường.
Có định tuổi được đồ gỗ mà không cắt mẫu không?
Thường được nếu có mặt cắt ngang lộ ra đủ vòng. Người ta chụp ảnh độ phân giải cao hoặc quét cắt lớp để đo bề rộng vòng mà không làm hỏng hiện vật.