Câu “đá triệu năm” gần như luôn đúng, vì phần lớn đá trên mặt đất đã hình thành từ hàng triệu tới hàng trăm triệu năm trước, kể cả hòn sỏi ven đường. Chính vì đúng với mọi viên đá nên câu ấy không cho biết điều gì đặc biệt về viên đá đang được bày bán.
Ở các khu du lịch, chợ đá cảnh, quầy lưu niệm hay trên mạng, cụm từ “đá triệu năm”, “đá tỷ năm”, “tinh thể hình thành hàng triệu năm” được dùng như một lời khẳng định giá trị. Người mua dễ cảm thấy mình đang cầm một thứ hiếm. Bài này không bàn chuyện giá cả mà giúp bạn hiểu tuổi của đá thật ra là tuổi gì, đo bằng cách nào, và câu hỏi nào làm rõ một lời giới thiệu.
Đá quanh ta bao nhiêu tuổi?
Bảng dưới là các khoảng tuổi điển hình theo tài liệu địa chất phổ thông. Tuổi cụ thể của từng khối đá phụ thuộc nơi nó hình thành và phải đo riêng.
| Loại đá hay gặp | Tuổi điển hình | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đá hoa cương (granit) trong vật liệu xây dựng | hàng chục tới hàng trăm triệu năm | Có khối già hơn một tỷ năm |
| Đá vôi tạo nên núi đá, hang động | hàng chục tới hàng trăm triệu năm | Hình thành từ vỏ, xương sinh vật biển |
| Đá bazan dưới đất đỏ cao nguyên | từ vài trăm nghìn tới vài chục triệu năm | Đá núi lửa, nhiều đợt phun khác nhau |
| Thạch anh, mã não trong quầy lưu niệm | thường hàng triệu năm trở lên | Tuổi tinh thể, không phải tuổi viên đá đã mài |
| Sỏi cuội lòng sông | vật liệu có thể rất cổ | Hình dáng tròn do nước mài trong thời gian gần hơn nhiều |
Đá trẻ nhất là đá núi lửa vừa nguội, có thể chỉ vài năm tuổi. Nhưng đó là ngoại lệ. Với hầu hết những gì bày trên quầy, “triệu năm” là mặc định chứ không phải điểm nhấn.
Tuổi của một viên đá là tuổi nào?
Khi nói một viên đá “bao nhiêu tuổi”, nhà địa chất sẽ hỏi lại: tuổi tính từ sự kiện nào? Có ít nhất ba mốc khác nhau.
Tuổi kết tinh
Với đá magma như granit hay bazan, tuổi thường nói tới là lúc khối đá nguội đi và các khoáng vật kết tinh. Các đồng hồ phóng xạ như urani–chì, kali–argon bắt đầu “chạy” từ lúc ấy, vì khoáng vật đã khoá chặt các nguyên tử bên trong.
Tuổi lắng đọng
Với đá trầm tích như đá vôi, cát kết, tuổi là lúc lớp bùn, cát lắng xuống đáy biển, đáy hồ rồi gắn kết lại. Loại đá này khó định tuổi trực tiếp hơn, thường phải dựa vào hoá thạch trong đó hoặc lớp tro núi lửa kẹp giữa.
Tuổi hình dáng
Hòn cuội tròn trong tay bạn có thể làm từ thạch anh trăm triệu năm tuổi, nhưng nó bị dòng sông mài tròn trong vài nghìn hay vài chục nghìn năm gần đây, và bị người cắt, đánh bóng tuần trước. Ba mốc ấy khác nhau rất xa, và lời quảng cáo thường lẫn chúng vào nhau.
Gỗ hoá thạch, hổ phách và những vật “có tuổi” thật sự
Một số vật thể có tuổi đáng nói hơn vì tuổi ấy gắn với một sự kiện sinh học cụ thể.
Gỗ hoá thạch. Là thân cây bị vùi lấp, sau đó khoáng chất như silic thế chỗ dần các tế bào gỗ, giữ lại vân gỗ và vòng năm. Phần lớn gỗ hoá thạch có tuổi hàng triệu tới hàng trăm triệu năm, nhưng muốn biết cụ thể phải dựa vào lớp đất đá nơi nó được tìm thấy.
Hổ phách. Là nhựa cây đã hoá cứng qua thời gian dài, phần lớn có tuổi hàng triệu năm trở lên. Có những miếng hổ phách chứa côn trùng nhỏ, rất có giá trị nghiên cứu.
Nhựa copal. Là nhựa cây đã cứng một phần nhưng trẻ hơn hổ phách rất nhiều. Trên thị trường, copal hoặc nhựa tổng hợp đôi khi được giới thiệu là hổ phách cổ. Phân biệt cần kiểm tra chuyên môn, không chỉ nhìn bằng mắt.
Hoá thạch nhỏ trong đá vôi. Nhiều tấm đá ốp lát có vết vỏ sò, san hô cổ. Đó là hoá thạch thật, tuổi hàng chục triệu năm trở lên, và chúng phổ biến tới mức có mặt trong sảnh nhiều toà nhà.
Vì sao câu “đá triệu năm” nghe vẫn ấn tượng?
Với trải nghiệm hằng ngày, một trăm năm đã là rất lâu: một đời người, ba bốn thế hệ. Một triệu năm thì vượt khỏi mọi thứ ta từng trải, nên con số ấy gây cảm giác hiếm hoi, quý giá. Người bán hiểu điều này và dùng nó như một tính từ, giống như “thượng hạng” hay “nguyên chất”.
Thật ra Trái Đất có tuổi khoảng 4,54 tỷ năm. So với con số ấy, một triệu năm chỉ chiếm khoảng hai phần mười nghìn lịch sử hành tinh. Đá trên vỏ Trái Đất liên tục được tạo ra và phá huỷ qua chu trình đá: magma nguội thành đá, đá bị phong hoá thành cát, cát lắng thành đá trầm tích, đá bị nén nóng thành đá biến chất. Một chu trình như vậy thường mất hàng chục tới hàng trăm triệu năm, nên tuổi “triệu năm” chỉ là bình thường.
Ngộ nhận ngược lại cũng có: nhiều người nghĩ đá là thứ “tồn tại mãi mãi”, không có tuổi. Thật ra đá cũng sinh ra và mất đi, chỉ là theo nhịp quá chậm để một đời người nhận thấy.
Một ví dụ dễ thấy là hang động đá vôi. Khối đá vôi làm nên vách hang có thể đã lắng đọng dưới đáy biển từ hàng trăm triệu năm trước, nhưng lòng hang thì được nước ngầm hoà tan và khoét rỗng trong khoảng thời gian ngắn hơn nhiều, còn thạch nhũ treo trên trần lớn thêm từng chút một qua hàng nghìn, hàng chục nghìn năm. Cùng một hang động chứa ba nhịp thời gian khác nhau, và câu “hang động triệu năm” chỉ đúng với một trong số đó.
Những câu nên hỏi lại khi nghe giới thiệu tuổi đá
Không cần là nhà địa chất, bạn vẫn có thể hỏi những câu đơn giản để biết lời giới thiệu có cơ sở hay không.
- Viên đá này được tìm thấy ở đâu, trong loại đá mẹ nào?
- Con số tuổi là tuổi kết tinh, tuổi lắng đọng hay chỉ là ước đoán chung cho loại đá ấy?
- Ai đo, bằng phương pháp gì? Một viên đá lưu niệm hầu như không bao giờ được định tuổi riêng, vì đo đồng vị tốn kém và cần phòng thí nghiệm.
- Tuổi ấy có làm viên đá khác gì những viên cùng loại không? Nếu mọi viên cùng loại đều có tuổi tương tự thì tuổi không phải điểm đặc biệt.
- Vật này là đá tự nhiên, đá đã nhuộm màu, hay vật liệu nhân tạo? Đây thường là câu hỏi quan trọng hơn nhiều so với tuổi.
Nếu người giới thiệu trả lời được các câu ấy thì tốt; nếu không, hãy coi “triệu năm” là lời mô tả chung chứ không phải thông tin riêng của món hàng.
Biến chuyến đi chợ đá thành một bài học
Với phụ huynh và giáo viên, một quầy đá lưu niệm là dịp tốt để trò chuyện với trẻ về thời gian sâu.
- Cho trẻ chọn hai viên đá trông khác nhau, hỏi các em đoán viên nào già hơn và vì sao.
- Giải thích rằng cả hai đều có thể hàng triệu năm tuổi, và tuổi không nhìn được bằng mắt.
- Chỉ các vân, lớp, tinh thể trên đá và nói đó là dấu vết của quá trình hình thành rất chậm.
- Về nhà, so tuổi viên đá với một mốc quen thuộc, ví dụ khủng long biến mất khoảng 66 triệu năm trước.
- Nhắc trẻ rằng nhặt đá ở di tích, hang động được bảo vệ là không được phép, vì đó là tài sản chung.
Mục tiêu là để trẻ nhìn viên đá với sự tò mò về quá khứ, chứ không phải nhớ một con số.
Câu hỏi thường gặp
Hòn sỏi ngoài vườn có phải cũng triệu năm tuổi không?
Rất có thể. Vật liệu làm nên hòn sỏi thường hình thành từ hàng triệu năm trước, dù hình dáng tròn của nó do nước mài trong thời gian gần hơn nhiều.
Đá trẻ nhất trên Trái Đất là đá nào?
Là đá núi lửa vừa phun trào và nguội đi, có nơi chỉ vài năm hoặc vài tháng tuổi. Dòng dung nham mới ở các đảo núi lửa đang hoạt động là ví dụ dễ thấy.
Có cách nào biết tuổi viên đá tại nhà không?
Không có cách đo tại nhà. Định tuổi đá cần phân tích đồng vị trong phòng thí nghiệm, và với đá trầm tích còn phải biết rõ vị trí lớp đá nơi nó được lấy.
Đá càng già thì càng quý phải không?
Không nhất thiết. Giá trị của đá dựa nhiều vào độ hiếm, màu sắc, độ trong, kích thước và nhu cầu. Tuổi hàng triệu năm thì hầu hết đá đều có.
Hổ phách có côn trùng bên trong bao nhiêu tuổi?
Tuỳ nguồn gốc, phần lớn hổ phách có tuổi hàng triệu năm trở lên. Nhưng cần kiểm tra chuyên môn vì nhựa copal trẻ hơn hoặc nhựa nhân tạo cũng có thể chứa côn trùng.
Đá cổ nhất từng được tìm thấy bao nhiêu tuổi?
Một số tinh thể khoáng vật zircon đã được định tuổi khoảng 4,4 tỷ năm, còn các khối đá cổ nhất có tuổi khoảng 4 tỷ năm. Những con số này vẫn được thảo luận và đo lại.