Người và khủng long chưa từng sống cùng thời. Các loài khủng long không phải chim tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, còn loài người hiện đại chỉ xuất hiện khoảng 300.000 năm trước. Giữa hai mốc là một khoảng trống hơn 65 triệu năm.
Dù vậy, câu hỏi này vẫn được học sinh hỏi đi hỏi lại, và không ít người lớn trả lời sai. Hình ảnh người hang động cầm giáo đuổi khủng long xuất hiện trong phim hoạt hình, truyện tranh, quảng cáo, đồ chơi suốt nhiều chục năm. Bài này đặt hai mốc thời gian cạnh nhau cho dễ thấy, giải thích các nhà khoa học biết điều đó bằng cách nào, và chỉ ra những loài vật thật sự đã sống cùng tổ tiên chúng ta.
Hai mốc thời gian cách nhau bao xa?
Các con số dưới đây là khoảng phổ biến trong tài liệu khoa học phổ thông. Chúng có sai số và còn được điều chỉnh khi có phát hiện mới, nhưng thứ tự trước sau thì không thay đổi.
| Sự kiện | Cách nay khoảng | Ghi chú về độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Khủng long đầu tiên xuất hiện | 230–245 triệu năm | Còn tranh luận nhóm nào là khủng long sớm nhất |
| Khủng long không phải chim tuyệt chủng | 66 triệu năm | Sai số chỉ vài chục nghìn năm nhờ định tuổi lớp tro núi lửa |
| Những loài thuộc chi Người (Homo) sớm nhất | 2,5–2,8 triệu năm | Phụ thuộc cách xếp loại hoá thạch |
| Loài người hiện đại (Homo sapiens) | khoảng 300.000 năm | Mốc này đã lùi xa hơn so với sách cũ |
| Chữ viết sớm nhất | khoảng 5.000 năm | Ở Lưỡng Hà và Ai Cập |
Nhìn bảng, điều đáng chú ý không chỉ là khoảng cách mà là tỷ lệ. Khoảng trống giữa khủng long cuối cùng và người đầu tiên dài gấp hơn hai trăm lần toàn bộ lịch sử loài người hiện đại. Nếu tính mỗi thế hệ khoảng 25 năm, từ thời người hiện đại xuất hiện tới nay là khoảng 12.000 thế hệ; từ khủng long cuối cùng tới nay là khoảng 2,6 triệu thế hệ.
Các nhà khoa học biết điều đó bằng cách nào?
Kết luận này không dựa vào một phát hiện riêng lẻ mà vào nhiều loại bằng chứng độc lập cùng chỉ một hướng.
Thứ tự lớp đất đá
Ở bất cứ nơi nào trên thế giới có trầm tích liên tục bao trùm giai đoạn ấy, xương khủng long nằm ở các lớp bên dưới, còn dấu vết người nằm ở các lớp trên cao hơn rất nhiều. Lớp dưới hình thành trước, lớp trên hình thành sau, đó là nguyên lý chồng chất mà nhà địa chất dùng từ hàng trăm năm nay. Chưa có lớp đất nào được khai quật đúng chuẩn cho thấy xương người và xương khủng long nằm chung một tầng nguyên vẹn.
Đồng hồ phóng xạ trong tro núi lửa
Con số 66 triệu năm không đến từ việc đếm lớp đất mà từ định tuổi các khoáng vật trong tro núi lửa kẹp giữa trầm tích, bằng các phương pháp như argon–argon và urani–chì. Đây là các đồng hồ đo được hàng triệu năm. Carbon-14 thì không dùng được cho khủng long, vì nó chỉ đo được tới khoảng 50.000 năm.
Lớp ranh giới khắp thế giới
Ở nhiều nơi, ranh giới cuối kỷ Phấn trắng hiện ra dưới dạng một lớp sét mỏng giàu nguyên tố iridi, liên quan tới cú va chạm của một thiên thể lớn. Bên dưới lớp này có khủng long, bên trên thì không còn khủng long không phải chim. Lớp ranh giới ấy là mốc chung để đối chiếu giữa các châu lục.
Vì sao ngộ nhận này sống dai đến vậy?
Lý do lớn nhất là văn hoá đại chúng. Một bộ phim cần cảnh hồi hộp thì đặt người cạnh khủng long là cách nhanh nhất. Đồ chơi bày người tiền sử và khủng long trong cùng một hộp. Sách tranh thiếu nhi gom mọi thứ “ngày xửa ngày xưa” vào chung một trang. Trẻ nhỏ lớn lên với những hình ảnh ấy, và không ai nói với các em rằng hai nhân vật cách nhau hàng chục triệu năm.
Lý do thứ hai là cách não người xếp quá khứ. Với phần lớn chúng ta, mọi thứ trước khi có chữ viết đều rơi vào một ngăn chung tên là “thời tiền sử”. Trong ngăn ấy không có thang đo, nên 10.000 năm và 100 triệu năm nằm cạnh nhau. Chỉ khi buộc mình đặt các mốc lên cùng một trục có tỷ lệ, ta mới thấy chúng xa nhau thế nào.
Lý do thứ ba là chữ “khủng long” bị dùng quá rộng. Thằn lằn bay, bò sát biển cổ, thậm chí voi ma mút nhiều khi cũng bị gọi chung là khủng long trong lời nói hằng ngày. Khi ranh giới tên gọi mờ đi, ranh giới thời gian cũng mờ theo.
Thật ra có “khủng long” nào sống cùng người không?
Câu trả lời có một chỗ thú vị, và nói rõ chỗ này giúp người học nhớ lâu hơn.
Chim là hậu duệ của khủng long. Theo phân loại hiện nay, chim là một nhánh của khủng long đã sống sót qua đợt tuyệt chủng. Vì vậy các nhà cổ sinh hay nói “khủng long không phải chim” để chỉ nhóm đã biến mất. Theo nghĩa hẹp ấy, con gà ngoài sân là họ hàng xa của khủng long, nhưng không phải loài khủng long trong phim.
Cá sấu, rùa không phải khủng long. Chúng là bò sát có dòng dõi rất cổ, từng sống cùng thời với khủng long, và vẫn còn tới nay. Trông giống thời xưa không có nghĩa là cùng nhóm.
Voi ma mút sống cùng người. Đây là động vật có vú, không phải khủng long. Người hiện đại và người Neanderthal đã săn voi ma mút ở châu Âu, châu Á. Một quần thể nhỏ còn sống trên một hòn đảo ở Bắc Băng Dương tới khoảng 4.000 năm trước.
Nhiều thú lớn khác cũng vậy. Tê giác lông dài, hươu khổng lồ, gấu hang động đều là bạn đồng hành của tổ tiên ta trong thời kỳ băng hà. Nếu muốn vẽ cảnh người tiền sử đi săn cho đúng, hãy vẽ những con vật này.
Trả lời câu hỏi của trẻ thế nào cho đúng mà không làm cụt hứng?
Đừng chỉ nói “sai rồi”
Một em lớp ba hỏi người tiền sử có cưỡi khủng long không là đang tò mò thật. Thay vì sửa ngay, có thể hỏi lại: “Con nghĩ khủng long sống cách nay bao lâu?” Phần lớn các em sẽ đoán vài nghìn năm. Từ đó, người lớn đưa ra con số thật và một hình ảnh so sánh, ví dụ một sợi dây dài, để các em tự thấy khoảng cách.
Cho một hình ảnh đủ mạnh
Nếu cả lịch sử Trái Đất là một năm, khủng long biến mất vào khoảng ngày 26 tháng 12, còn loài người hiện đại chỉ có mặt trong khoảng nửa giờ cuối cùng của đêm giao thừa. Hình ảnh lịch như vậy dễ nhớ hơn mọi con số triệu năm.
Chuyển sự hào hứng sang con vật thật
Các em thích khủng long vì chúng to và lạ. Voi ma mút, hổ răng kiếm cũng to và lạ, lại thật sự sống cùng người. Chuyển sự chú ý sang những loài ấy giữ được niềm vui khám phá mà vẫn đúng khoa học.
Những cách nói hay gây hiểu lầm nên tránh
Một vài câu quen miệng vô tình củng cố ngộ nhận. Giáo viên và phụ huynh có thể đổi cách nói như sau.
- “Thời khủng long và người tiền sử” — nên tách thành hai thời kỳ riêng, nói rõ cách nhau bao lâu.
- “Khủng long sống cách đây hàng nghìn năm” — sai bậc độ lớn; phải là hàng chục, hàng trăm triệu năm.
- “Khủng long tuyệt chủng vì băng hà” — đợt tuyệt chủng 66 triệu năm trước gắn với va chạm thiên thể và núi lửa, còn các thời kỳ băng hà gần đây là chuyện của vài triệu năm cuối.
- “Người Việt cổ thời khủng long” — không có; dấu vết người cổ trên đất Việt Nam tính bằng hàng chục, hàng trăm nghìn năm, không phải hàng chục triệu năm.
- Gọi thằn lằn bay, bò sát biển là khủng long — chúng sống cùng thời nhưng thuộc nhóm khác.
Sửa cách nói là việc nhỏ, nhưng lặp lại đủ lâu thì trẻ sẽ hình thành thói quen hỏi “cách nay bao lâu” trước khi tưởng tượng.
Câu hỏi thường gặp
Có hoá thạch nào cho thấy người và khủng long ở chung một chỗ không?
Chưa có. Những trường hợp từng được quảng bá như dấu chân người cạnh dấu chân khủng long đều được giới nghiên cứu xem xét lại và giải thích là dấu chân khủng long bị bào mòn hoặc dấu khắc về sau.
Vì sao không dùng carbon-14 để định tuổi khủng long?
Carbon-14 phân rã khá nhanh, sau khoảng 50.000 năm lượng còn lại quá ít để đo. Với hoá thạch hàng chục triệu năm, người ta định tuổi đá núi lửa kẹp quanh lớp hoá thạch bằng các đồng hồ phóng xạ chậm hơn.
Con chim có phải là khủng long không?
Theo phân loại sinh học hiện nay, chim là một nhánh của khủng long sống sót sau đợt tuyệt chủng 66 triệu năm trước. Vì thế các nhà khoa học dùng cụm “khủng long không phải chim” khi nói về nhóm đã biến mất.
Khủng long sống trên Trái Đất trong bao lâu?
Khủng long xuất hiện khoảng 230 triệu năm trước và thống trị nhiều hệ sinh thái tới khoảng 66 triệu năm trước, tức hơn 160 triệu năm, lâu hơn nhiều so với thời gian loài người tồn tại.
Tổ tiên loài người đã sống cùng những động vật lớn nào?
Voi ma mút, tê giác lông dài, gấu hang động, hươu khổng lồ và nhiều loài thú lớn khác của thời kỳ băng hà. Đó là động vật có vú, không phải khủng long.
Nên giải thích cho trẻ mầm non thế nào?
Dùng hình ảnh đơn giản: khủng long sống từ rất rất lâu, lâu tới mức khi chúng biến mất thì chưa có người nào cả. Sau đó kể về voi ma mút như con vật người xưa đã thật sự gặp.