Bảng thang thời gian địa chất đọc từ dưới lên: ô dưới cùng là cổ nhất. Con số trong bảng là mốc bắt đầu hoặc kết thúc tính bằng triệu năm trước, không phải độ dài; muốn biết một kỷ kéo dài bao lâu, lấy mốc bắt đầu trừ mốc kết thúc.
Bảng này xuất hiện trong sách Địa lí, Khoa học tự nhiên và cả Lịch sử ở bài về nguồn gốc loài người. Nó trông giống một thời khoá biểu nhiều màu, nên học sinh thường đọc như đọc thời khoá biểu: từ trên xuống, coi mỗi ô dài như nhau. Đó là gốc của phần lớn lỗi khi làm bài. Dưới đây là sáu chỗ hay sai, cách sửa và một bài tập nhỏ để tự kiểm.
Sai thứ nhất: đọc từ trên xuống
Thang địa chất xếp theo nguyên lý chồng chất của lớp đá: lớp dưới hình thành trước, nên cái cổ nhất nằm dưới đáy bảng, cái gần nhất nằm trên đỉnh.
Cách trình bày này mô phỏng đúng một vách đá trầm tích không bị lật. Nhiều sách giáo khoa giữ cách ấy, nhưng có sách xoay bảng thành hàng ngang, cổ nhất bên trái, hoặc thậm chí xếp từ trên xuống theo kiểu dòng thời gian thông thường. Việc đầu tiên khi gặp một bảng lạ: tìm chữ Cambri và chữ Đệ tứ. Đệ tứ nằm ở đâu thì phía ấy là hiện tại.
Một mẹo kiểm tra nhanh nữa là nhìn các con số: số lớn là xa xưa, số nhỏ là gần đây. Nếu con số tăng dần theo chiều bạn đang đọc, bạn đang đi ngược về quá khứ.
Sai thứ hai: coi con số là độ dài
Con số cạnh mỗi kỷ là mốc thời gian tính từ hiện tại, viết tắt quốc tế là Ma, nghĩa là triệu năm trước; nó không cho biết kỷ ấy dài bao lâu.
Khi bảng ghi kỷ Jura cạnh con số 201,4, nghĩa là kỷ Jura bắt đầu khoảng 201,4 triệu năm trước. Kỷ Jura kết thúc khi kỷ Creta bắt đầu, khoảng 145 triệu năm trước. Vậy kỷ Jura kéo dài khoảng 201 trừ 145, tức chừng 56 triệu năm. Học sinh hay viết “kỷ Jura dài 201 triệu năm” là nhầm mốc thành độ dài.
Một số tài liệu tiếng Anh còn dùng Ga cho tỷ năm trước và ka cho nghìn năm trước. Cũng nên phân biệt Ma, một điểm trên trục thời gian, với Myr hay triệu năm, một khoảng thời gian; tài liệu chuyên ngành dùng hai ký hiệu khác nhau chính để tránh lỗi này.
Sai thứ ba: tưởng các ô dài bằng nhau
Trong hầu hết các bảng, chiều cao mỗi ô được chọn cho đủ chỗ ghi chữ chứ không theo tỷ lệ thời gian. Tự tính thời lượng sẽ thấy các kỷ chênh nhau rất xa.
| Đơn vị | Bắt đầu (khoảng, triệu năm trước) | Kết thúc (khoảng) | Thời lượng (khoảng, triệu năm) |
|---|---|---|---|
| Kỷ Cambri | 539 | 485 | 54 |
| Kỷ Carbon | 359 | 299 | 60 |
| Kỷ Jura | 201 | 145 | 56 |
| Kỷ Creta | 145 | 66 | 79 |
| Kỷ Neogen | 23 | 2,58 | khoảng 20 |
| Kỷ Đệ tứ | 2,58 | nay | 2,58 |
| Cả Tiền Cambri | 4.540 | 539 | khoảng 4.000 |
Nhìn cột cuối: Tiền Cambri dài gấp khoảng bảy lần toàn bộ ba đại Cổ sinh, Trung sinh và Tân sinh cộng lại, nhưng trong nhiều bảng nó chỉ chiếm một hai dòng. Ngược lại, kỷ Đệ tứ chỉ dài khoảng 2,58 triệu năm mà thường có ô riêng to ngang các kỷ khác. Bảng bị bóp như vậy vì phần gần đây có nhiều thông tin hơn, không phải vì nó dài hơn.
Sai thứ tư, năm, sáu: màu, tên và phiên bản
Màu sắc không phải trang trí tuỳ ý. Bảng quốc tế dùng bộ màu chuẩn cho từng kỷ, ví dụ kỷ Creta màu xanh lá nhạt, kỷ Jura xanh lam, kỷ Permi đỏ cam. Bản đồ địa chất nhiều nước dùng cùng bộ màu, nên học màu là học được cách đọc bản đồ. Sách in có thể lệch màu, đừng dùng màu để học thuộc.
Tên kỷ có nhiều cách viết. Cacbon và Carbon, Pecmi và Permi, Kreta và Creta là cùng một kỷ. Dùng cách viết của sách bạn đang học khi làm bài thi.
Con số có thể khác giữa hai sách. Bảng quốc tế được cập nhật định kỳ. Mốc đáy Cambri từng ghi 570, rồi 542, nay khoảng 539 triệu năm. Sách khác số không có nghĩa sách sai; xem năm xuất bản.
Đệ tam và Đệ tứ. Sách cũ ghi Đại Tân sinh gồm kỷ Đệ tam và Đệ tứ; sách mới ghi Paleogen, Neogen và Đệ tứ. Hai cách chia cùng phủ một khoảng thời gian.
Đọc cột sinh vật và sự kiện bên cạnh bảng
Nhiều sách thêm cột sinh vật tiêu biểu hoặc sự kiện chính cạnh mỗi kỷ. Cột ấy cho biết điều nổi bật của kỷ, không có nghĩa sinh vật đó xuất hiện đúng ở ranh giới hay chỉ sống trong kỷ đó.
Ví dụ quen thuộc nhất là khủng long. Bảng thường ghi khủng long cạnh kỷ Jura, nên học sinh nghĩ khủng long ra đời ở đầu kỷ Jura. Thực ra những khủng long đầu tiên đã xuất hiện từ kỷ Trias muộn, khoảng 230 triệu năm trước, và nhiều loài nổi tiếng nhất lại sống ở kỷ Creta. Tương tự, cột Đệ tứ hay ghi loài người xuất hiện, nhưng loài người hiện đại chỉ có khoảng 300.000 năm, một phần rất nhỏ ở cuối kỷ; điều ghi trong bảng là sự xuất hiện của chi Người nói chung, vào khoảng đầu kỷ Đệ tứ.
Cách đọc đúng: coi cột ấy là lời chú thích gợi nhớ, rồi khi cần con số thì tra riêng. Đặc biệt đừng suy ra rằng mỗi kỷ gắn với một nhóm sinh vật duy nhất; thực vật có hoa, động vật có vú, chim đều xuất hiện ở đại Trung sinh nhưng chỉ phát triển mạnh về sau.
Bài tập: tự dựng thang địa chất theo tỷ lệ
Cách nhanh nhất để sửa thói quen coi các ô bằng nhau là tự làm một băng giấy theo đúng tỷ lệ. Bài tập mất khoảng một tiết, cần một cuộn giấy dài và thước.
- Cắt một băng giấy trắng dài 4,54 m, quy ước 1 mm ứng với 1 triệu năm.
- Đánh dấu đầu băng là lúc Trái Đất hình thành, cuối băng là hiện tại.
- Đo từ cuối băng ngược lại 539 mm, đánh dấu đáy kỷ Cambri. Phần còn lại hơn 4 m là Tiền Cambri.
- Đo ngược 252 mm và 66 mm để đánh dấu hai ranh giới đại.
- Đánh dấu kỷ Đệ tứ: chỉ khoảng 2,6 mm cuối băng.
- Thử tìm chỗ của toàn bộ lịch sử loài người hiện đại, khoảng 300.000 năm: chưa đến một phần ba milimet.
- Cho cả lớp so băng giấy với bảng trong sách và tự ghi lại điều bất ngờ nhất.
Bài tập này không cần chấm điểm; giá trị của nó nằm ở khoảnh khắc học sinh cầm cái băng dài hơn bốn mét và thấy phần quen thuộc trong sách chỉ chiếm một đoạn ngắn ở cuối.
Tự kiểm trước khi làm bài thi
Năm câu dưới đây giúp bạn biết mình đã đọc bảng đúng chưa.
- Bạn có chỉ được ô cổ nhất và ô gần nhất trong bảng không?
- Bạn có tính được thời lượng của một kỷ bất kỳ bằng phép trừ hai mốc không?
- Bạn có giải thích được vì sao ô Tiền Cambri nhỏ mà thời gian lại dài nhất không?
- Bạn có biết Ma nghĩa là gì không?
- Bạn có nêu được hai ranh giới đại trùng với hai cuộc đại tuyệt chủng không?
Câu hỏi thường gặp
Bảng thang địa chất đọc từ trên xuống hay từ dưới lên?
Thường đọc từ dưới lên: ô dưới cùng cổ nhất, ô trên cùng gần hiện tại nhất, theo đúng thứ tự các lớp đá chồng lên nhau.
Ma trong bảng địa chất nghĩa là gì?
Ma là viết tắt của mega-annum, nghĩa là triệu năm trước. Nó chỉ một mốc trên trục thời gian, không phải độ dài một khoảng.
Làm sao tính một kỷ địa chất kéo dài bao lâu?
Lấy mốc bắt đầu của kỷ đó trừ mốc bắt đầu của kỷ ngay sau nó. Ví dụ kỷ Creta từ khoảng 145 đến 66 triệu năm trước, dài khoảng 79 triệu năm.
Vì sao các sách ghi mốc thời gian khác nhau?
Vì bảng thang địa chất quốc tế được cập nhật khi có phép định tuổi chính xác hơn. Sách in ở các năm khác nhau dùng các phiên bản khác nhau.
Tiền Cambri chiếm bao nhiêu lịch sử Trái Đất?
Khoảng bốn tỷ năm trên tổng khoảng 4,54 tỷ năm, tức gần chín phần mười, dù trong bảng thường chỉ chiếm một hai dòng.