Thế kỷ XIII là lúc nhiều cột niên biểu bị một thế lực xuyên qua: quân Mông Cổ xuất hiện ở Đại Việt và Baghdad trong cùng năm 1258, rồi lần lượt ở Nhật Bản, Champa, Pagan, Java. Đặt các cột cạnh nhau, bạn thấy một nhịp chung và nhiều kết cục khác nhau.
Phần lớn niên biểu đồng đại cho thấy các vùng song song mà không chạm nhau. Thế kỷ XIII là ngoại lệ đáng học: một sợi chỉ đi ngang qua gần như mọi cột châu Á và một phần châu Âu. Bài này không kể lại các cuộc kháng chiến (việc đó sách sử đã làm kỹ), mà dựng niên biểu theo sợi chỉ ấy, chỉ ra các cặp năm trùng nhau đáng chú ý, và những chỗ phải cẩn thận khi quy đổi năm âm lịch.
Sợi chỉ Mông Cổ đi qua những cột nào?
Các mốc dưới đây được sách phổ thông ghi khá thống nhất. Năm ghi theo dương lịch.
| Năm | Đại Việt và Đông Nam Á | Trung Hoa, Nhật Bản | Tây Á, châu Âu |
|---|---|---|---|
| 1206 | — | Thành Cát Tư Hãn được tôn làm đại hãn | — |
| 1241 | — | — | Quân Mông Cổ thắng ở Hungary và Ba Lan, rồi rút về |
| 1258 | Lần đầu quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt, đầu năm 1258 | Mông Cổ đang đánh Nam Tống | Baghdad thất thủ, đầu năm 1258 |
| 1260 | — | Hốt Tất Liệt lên ngôi đại hãn | Mông Cổ thua ở Ain Jalut trước quân Mamluk Ai Cập |
| 1271–1279 | — | Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên năm 1271; Nam Tống mất năm 1279 | — |
| 1274 và 1281 | — | Hai lần quân Nguyên vượt biển sang Nhật Bản, đều thất bại | — |
| 1282–1285 | Quân Nguyên đánh Champa; Đại Việt kháng chiến năm 1285 | — | — |
| 1287–1288 | Đại Việt kháng chiến lần nữa; trận Bạch Đằng năm 1288; Pagan bị tấn công năm 1287 | — | — |
| 1293 | Quân Nguyên đổ bộ Java, Majapahit ra đời cùng năm | — | — |
Đọc theo cột thì mỗi vùng có câu chuyện riêng. Đọc theo hàng thì thấy cùng một bộ máy chiến tranh đang trải ra trên mặt trận rộng hàng vạn cây số, và mỗi nơi chỉ là một phần trong tính toán của nó.
Năm 1258: hai đầu lục địa trong cùng vài tuần
Cặp mốc nổi bật nhất của thế kỷ là năm 1258. Ở phía tây, Baghdad, kinh đô của nhà Abbasid, bị quân của Húc Liệt Ngột (Hülegü) vây và chiếm vào đầu năm. Ở phía đông, cánh quân Mông Cổ từ Vân Nam tiến vào Đại Việt, sử cũ chép vào tháng chạp năm Đinh Tỵ, tức rơi vào khoảng đầu năm 1258 dương lịch.
Hai sự kiện không liên quan về chỉ huy, nhưng là hai cánh của cùng một chiến lược mở rộng dưới thời đại hãn Mông Kha. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy quy mô điều mà người Đại Việt đối mặt: không phải một nước láng giềng, mà một đế quốc đang đánh nhiều mặt trận cùng lúc.
Kết cục ở hai nơi khác nhau. Baghdad bị tàn phá nặng, triều Abbasid ở đó chấm dứt. Ở Đại Việt, quân Mông Cổ rút đi sau thời gian ngắn. Niên biểu không giải thích vì sao kết cục khác nhau, nó chỉ đặt câu hỏi rõ ràng để bạn tìm đọc tiếp.
Quy đổi năm âm lịch: chỗ dễ lệch một năm
Cặp 1258 đẹp như vậy là nhờ quy đổi đúng. Chỉ lệch một bước là cặp mốc biến mất.
Tháng chạp năm trước, dương lịch năm sau
Sử Việt chép theo âm lịch với năm can chi. Tháng mười một, tháng chạp của một năm âm lịch thường rơi vào tháng mười hai năm đó hoặc tháng một, tháng hai năm sau theo dương lịch. Vì vậy sự kiện tháng chạp năm Đinh Tỵ (năm âm lịch phần lớn trùng 1257) lại thuộc năm 1258 dương lịch. Nhiều sách ghi cuộc kháng chiến lần thứ nhất là 1258, có sách ghi 1257–1258.
Ghi cả hai cách khi chưa chắc
Khi làm niên biểu, nếu nguồn chỉ cho năm can chi và tháng, hãy quy đổi cẩn thận bằng bảng đối chiếu âm dương lịch, hoặc ghi 1257/1258 kèm chú thích. Đặt sai một năm đủ làm hỏng một cặp đồng đại như cặp Đại Việt – Baghdad.
Những cột không bị chạm tới
Một niên biểu trung thực cũng cho thấy các vùng mà sợi chỉ Mông Cổ không đi qua, hoặc chỉ lướt qua. Ở Ấn Độ, Vương quốc Hồi giáo Delhi chặn được nhiều đợt tấn công ở biên giới tây bắc. Ở châu Âu, sau năm 1241 quân Mông Cổ rút về và không quay lại vùng trung tâm. Ai Cập dưới nhà Mamluk chặn đường tiến về phía tây ở Ain Jalut năm 1260.
Cũng trong thế kỷ XIII, ở Tây Âu có những sự kiện không dính dáng gì tới Mông Cổ: Đại Hiến chương Magna Carta năm 1215 ở Anh, các trường đại học sớm ở Paris, Oxford, Bologna. Đặt chúng trên cùng hàng giúp bạn tránh ấn tượng rằng cả thế giới lúc ấy chỉ xoay quanh một thế lực.
Marco Polo, người Venice, ở Trung Hoa dưới thời nhà Nguyên trong khoảng hai thập niên cuối thế kỷ theo lời kể của chính ông. Đây là một trong số ít sợi chỉ cá nhân nối hai đầu lục địa, nhưng chi tiết hành trình vẫn còn được giới nghiên cứu bàn.
Ở Đông Nam Á lục địa, Angkor cuối thế kỷ XIII vẫn còn là một kinh đô lớn; sứ đoàn nhà Nguyên tới đó năm 1296 và một thành viên là Chu Đạt Quan để lại bản ghi chép về đời sống ở kinh đô. Đây là một ô thú vị vì nó cho thấy cùng một triều Nguyên vừa gửi quân, vừa gửi sứ thần tới các nước trong vùng, và niên biểu nên ghi cả hai loại tiếp xúc.
Đọc thế kỷ XIII để học gì về niên biểu?
Bốn điều dưới đây áp dụng được cho mọi thời kỳ có một thế lực trải rộng nhiều vùng.
Một thế lực lớn tạo ra các cặp đồng đại có liên hệ thật. Khác với cặp Đông Sơn – Hy Lạp, các mốc thế kỷ XIII trùng thời vì cùng một nguyên nhân. Đây là lúc tô màu liên hệ trên niên biểu là chính đáng.
Cùng nguyên nhân, kết cục khác nhau. Đại Việt, Nhật Bản, Java, Ai Cập chặn được; Baghdad, Nam Tống, Pagan chịu tổn thất lớn. Niên biểu đặt các kết cục cạnh nhau để bạn hỏi điều kiện địa lý, tổ chức, thời điểm.
Ngày tháng cụ thể quan trọng hơn thường lệ. Khi hai sự kiện cách nhau vài tuần, quy đổi âm dương lịch sai một bước là mất cặp mốc. Ở các thế kỷ khác, sai một năm ít gây hậu quả hơn.
Không biến niên biểu thành bảng thắng thua. Mục tiêu là thấy cấu trúc thời gian và không gian, không phải chấm điểm các dân tộc. Giữ giọng trung tính, ghi nguồn.
Tự dựng niên biểu thế kỷ XIII trong một buổi
Nếu bạn muốn làm bảng này cho lớp học hoặc để tự ôn, trình tự sau đủ dùng:
- Kẻ trục từ năm 1200 tới năm 1300, mười năm một vạch, thang đều.
- Lập năm cột: Đại Việt và Champa; Trung Hoa; Nhật Bản và Triều Tiên; Tây Á và Ai Cập; châu Âu.
- Đánh dấu các mốc trong bảng trên, quy đổi năm âm lịch cẩn thận và ghi chú chỗ còn hai cách ghi.
- Vẽ một đường màu nối các mốc có mặt quân Mông Cổ để thấy sợi chỉ.
- Thêm một màu khác cho các sự kiện cùng thế kỷ nhưng không liên quan, như Magna Carta hay các trường đại học sớm.
- Viết ba câu hỏi mà bảng gợi ra nhưng chưa trả lời, rồi tìm sách đọc tiếp.
Bước cuối là phần quan trọng. Niên biểu tốt kết thúc bằng câu hỏi, không phải bằng kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Năm 1258 có những sự kiện nào liên quan đến Mông Cổ?
Đầu năm 1258, quân Mông Cổ chiếm Baghdad ở Tây Á, và cùng khoảng thời gian đó một cánh quân khác tiến vào Đại Việt. Cả hai thuộc chiến lược mở rộng dưới thời đại hãn Mông Kha.
Vì sao có sách ghi cuộc kháng chiến lần thứ nhất là năm 1257?
Sử cũ chép vào tháng chạp năm Đinh Tỵ, năm âm lịch phần lớn trùng 1257. Quy đổi sang dương lịch thì sự kiện rơi vào đầu năm 1258, nên có sách ghi 1257–1258.
Quân Nguyên đánh Nhật Bản vào những năm nào?
Hai lần vượt biển sang Nhật Bản vào năm 1274 và năm 1281, cả hai đều thất bại, một phần do bão và sự phòng thủ ven biển.
Thế lực nào chặn quân Mông Cổ ở phía tây?
Quân Mamluk Ai Cập thắng quân Mông Cổ ở Ain Jalut năm 1260, chặn đường tiến về phía Địa Trung Hải và châu Phi.
Majapahit ra đời có liên quan đến quân Nguyên không?
Có. Năm 1293 quân Nguyên đổ bộ Java, và trong biến động đó vương quốc Majapahit được lập, sau đó đẩy quân Nguyên rời đảo.