Niên biểu đồng đại là bảng đặt sự kiện của hai hay nhiều vùng lên cùng một trục năm, để mỗi hàng ngang cho biết các nơi đang trải qua điều gì trong cùng khoảng thời gian. Đọc đúng là đọc theo hàng ngang trước, cột dọc sau.
Phần lớn học sinh gặp niên biểu ở cuối sách Lịch sử hoặc trong bảo tàng, và đọc nó như một danh sách: từ trên xuống, cột nào xong cột ấy. Cách đọc đó bỏ mất đúng thứ làm nên giá trị của bảng. Bài này đi qua cấu tạo một niên biểu đồng đại, cách đọc từng loại ô, và những tín hiệu nhỏ (dấu ngã, chữ khoảng, mũi tên kéo dài) mà người làm bảng cài vào để báo độ chắc chắn của con số.
Đồng đại khác lịch đại ở chỗ nào?
Lịch đại là đi dọc theo thời gian của một đối tượng: một quốc gia, một dòng gốm, một kiểu chữ, từ sớm tới muộn. Đồng đại là cắt ngang thời gian tại một lát, rồi nhìn xem cùng lát ấy các nơi khác ra sao. Hai cách nhìn bổ sung cho nhau: lịch đại cho biết một thứ đã đổi thế nào, đồng đại cho biết nó đứng ở đâu so với phần còn lại.
Một niên biểu thường chỉ có một cột là lịch đại. Khi thêm cột thứ hai, thứ ba cho vùng khác và giữ chung một trục năm, bảng trở thành niên biểu đồng đại. Câu hỏi nó trả lời không còn là “chuyện gì xảy ra tiếp theo” mà là “cùng lúc đó, ở nơi kia, người ta đang làm gì”.
Lợi ích dễ thấy nhất là chữa cảm giác mỗi vùng sống trong một chiếc hộp riêng. Học sinh thường nhớ thời Lý – Trần bằng chương Việt Nam, nhớ thời trung đại châu Âu bằng chương thế giới, và không bao giờ đặt hai chương cạnh nhau. Niên biểu đồng đại buộc hai chương đó dùng chung một thước đo.
Một niên biểu đồng đại gồm những phần nào?
Bảng dưới đây mô tả các thành phần quen gặp và câu hỏi người đọc nên đặt ra với từng phần.
| Thành phần | Trông như thế nào | Câu hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Trục năm | Cột ngoài cùng hoặc thanh ngang ghi năm, thế kỷ | Thang chia đều hay giãn nén? Có đổi đơn vị giữa chừng không? |
| Cột vùng | Mỗi cột một khu vực: Việt Nam, Trung Hoa, Ấn Độ, châu Âu… | Vùng được chia theo ranh giới nào, hiện nay hay thời đó? |
| Ô sự kiện | Một dòng ngắn gắn với một năm | Năm này là năm chính xác, năm ước, hay năm truyền thống? |
| Thanh khoảng | Vạch kéo dài cho triều đại, nền văn hoá, thời kỳ | Hai đầu thanh chắc chắn ngang nhau hay một đầu mờ? |
| Ký hiệu | Chữ khoảng, dấu ngã, dấu hỏi, nét đứt | Người làm bảng đang báo mức độ chắc chắn nào? |
| Chú thích nguồn | Dòng nhỏ cuối bảng | Số liệu lấy từ sách nào, đã cập nhật chưa? |
Hai thành phần bị bỏ qua nhiều nhất là trục năm và ký hiệu. Trục năm quyết định mắt bạn cảm nhận độ dài thế nào; ký hiệu quyết định bạn được phép tin con số tới đâu.
Đọc theo hàng ngang trước, cột dọc sau
Đọc ngang trước là thói quen quan trọng nhất. Ba bước sau áp dụng được cho mọi niên biểu, từ bảng trong sách giáo khoa tới bảng dài nhiều mét ở bảo tàng.
Bước một: chọn một hàng và đọc hết
Đặt ngón tay vào một năm hoặc một thế kỷ, đọc lần lượt mọi cột trên cùng hàng. Mục tiêu là trả lời được câu: vào khoảng thời gian này, mỗi vùng đang ở giai đoạn nào. Đừng vội tìm nguyên nhân, chỉ ghi nhận.
Bước hai: tìm thanh khoảng đi qua hàng đó
Một hàng ngang hiếm khi chỉ cắt qua các ô sự kiện; nó còn cắt qua các thanh triều đại, nền văn hoá. Ghi lại thanh nào đang ở đoạn đầu, đoạn giữa hay đoạn cuối. Một sự kiện nằm ở đầu một triều đại mang nghĩa khác hẳn khi nằm ở cuối triều đại khác.
Bước ba: mới đọc dọc một cột
Sau khi đã có vài lát cắt ngang, đọc dọc một cột để xem vùng đó đi tới lát cắt ấy bằng con đường nào. Lúc này hàng ngang giúp bạn đặt câu hỏi so sánh: vì sao nơi này đã có nhà nước tập quyền trong khi nơi kia còn chia nhỏ.
Những ký hiệu nhỏ báo độ chắc chắn ra sao?
Một niên biểu tốt không giả vờ mọi con số đều chắc như nhau. Các ký hiệu dưới đây thường gặp trong sách và bảo tàng.
Chữ “khoảng” hoặc dấu ngã. Năm là ước tính, thường từ phương pháp khảo cổ hay từ ghi chép muộn. Sai lệch có thể vài năm tới vài chục năm, với thời tiền sử là vài trăm năm.
Dấu hỏi sau năm. Có tranh luận giữa các nguồn. Người làm bảng chọn một con số để đặt vào ô, nhưng không muốn bạn coi đó là kết luận.
Năm viết dạng 1428–1433. Có thể là thời gian trị vì, thời gian xây dựng, hoặc hai mốc mà nguồn chưa thống nhất. Đọc chú thích để biết là loại nào.
Thanh có đầu nét đứt hoặc mờ dần. Điểm bắt đầu hoặc kết thúc không rõ. Thường gặp ở nền văn hoá khảo cổ, nơi ranh giới là sự chuyển dần chứ không phải một ngày cụ thể.
Năm truyền thống. Một số mốc như năm lập thành La Mã là năm do người đời sau tính ra theo truyền thuyết, không phải năm đo được. Bảng cẩn thận sẽ ghi rõ chữ truyền thống.
Vì sao thang năm có thể đánh lừa mắt?
Nhiều niên biểu nén thời kỳ xa và giãn thời kỳ gần để vừa trang giấy. Một centimet ở đầu bảng có thể bằng một nghìn năm, ở cuối bảng chỉ bằng mười năm. Nếu không để ý vạch chia, bạn sẽ tưởng thời đồ đồng ngắn ngủi còn thế kỷ hai mươi dài lê thê.
Cách kiểm nhanh là đo bằng ngón tay hai đoạn cùng độ dài trên trục rồi đọc số năm mỗi đoạn. Nếu chênh lệch, hãy tự nhắc rằng hình dạng của bảng không phản ánh độ dài thật. Một số bảo tàng dùng thang đều cho đoạn lịch sử có chữ viết và thang nén cho thời tiền sử, ranh giới giữa hai thang thường đánh dấu bằng một vạch gãy.
Điểm cần lưu ý thứ hai là hai cột vùng có mật độ sự kiện rất khác nhau. Một cột đầy chữ không có nghĩa vùng đó quan trọng hơn; có thể chỉ là vùng ấy có nhiều tài liệu được lưu giữ và được người làm bảng biết rõ hơn.
Đọc thử một hàng: thế kỷ XI
Lấy lát cắt quanh năm 1010. Cột Việt Nam ghi việc dời đô ra Thăng Long. Cột Trung Hoa ghi nhà Tống đang trị vì ở phương bắc. Cột Ấn Độ ghi vương triều Chola đang mạnh ở phía nam bán đảo. Cột Trung Đông ghi thời kỳ các trung tâm học thuật Hồi giáo hoạt động mạnh. Cột châu Âu ghi các vương quốc phong kiến còn phân tán.
Đọc xong hàng ấy, bạn chưa cần kết luận gì lớn. Nhưng bạn đã có một bức tranh cụ thể: Thăng Long ra đời trong một thế giới đã có nhiều đô thị lớn và nhiều nhà nước có tổ chức, chứ không ở một khoảng trống. Từ bức tranh đó mới đặt được câu hỏi tiếp: vùng nào có quan hệ với vùng nào, vùng nào hoàn toàn không biết đến nhau.
Lưu ý rằng cùng hàng không có nghĩa là có liên hệ. Phần lớn các ô trên một hàng ngang không biết sự tồn tại của nhau. Niên biểu đồng đại cho thấy sự trùng thời, việc chứng minh tiếp xúc là việc của sử liệu và khảo cổ.
Tự kiểm sau khi đọc một niên biểu
Trước khi rời bảng, thử trả lời nhanh các câu dưới đây. Trả lời được phần lớn là bạn đã đọc đúng cách.
- Trục năm chia đều hay có đoạn bị nén? Đoạn nào?
- Chọn một hàng bất kỳ: mỗi cột đang ở giai đoạn nào?
- Có ô nào ghi khoảng, dấu hỏi hoặc năm truyền thống không?
- Thanh nào có đầu mờ, và vì sao người làm bảng không vẽ đầu sắc?
- Hai sự kiện nằm cùng hàng mà bạn định nói là có liên hệ: có nguồn nào cho thấy liên hệ ấy không?
- Bảng lấy số liệu từ đâu và có thể đã cũ chưa?
Không cần học thuộc mọi ô. Thứ đáng giữ lại sau một lần đọc là vài lát cắt ngang rõ ràng, đủ để lần sau gặp một năm lạ bạn biết đặt nó vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Niên biểu đồng đại khác dòng thời gian thông thường thế nào?
Dòng thời gian thường theo một đối tượng từ sớm tới muộn. Niên biểu đồng đại đặt nhiều vùng trên cùng trục năm để so sánh điều xảy ra cùng lúc ở các nơi.
Nên đọc niên biểu đồng đại theo chiều nào?
Đọc theo hàng ngang trước để biết mỗi vùng đang ở giai đoạn nào tại cùng một thời điểm, sau đó mới đọc dọc từng cột để thấy con đường đi tới thời điểm đó.
Chữ khoảng trước năm trong niên biểu có nghĩa gì?
Đó là năm ước tính, thường từ khảo cổ hoặc ghi chép muộn. Sai lệch có thể vài năm tới vài trăm năm tuỳ thời kỳ và phương pháp.
Hai sự kiện cùng hàng có phải ảnh hưởng nhau không?
Không nhất thiết. Cùng hàng chỉ cho biết chúng xảy ra cùng thời. Muốn nói có ảnh hưởng phải có bằng chứng tiếp xúc như ghi chép, hiện vật trao đổi, đường giao thương.
Vì sao một số niên biểu có thang năm không đều?
Để vừa trang giấy, người làm bảng thường nén thời kỳ xa và giãn thời kỳ gần. Người đọc cần nhìn vạch chia để không hiểu sai độ dài các thời kỳ.