Quanh năm 1010, khi Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra Đại La và đặt tên Thăng Long, phương bắc là nhà Tống, Nam Ấn có vương triều Chola đang mạnh, Angkor bước vào thời Suryavarman I, Byzantine dưới Basil II, còn Cairo và Ba Tư là những trung tâm học thuật lớn.
Năm 1010 là mốc mà gần như học sinh nào cũng thuộc, nhưng hiếm ai hỏi tiếp: cùng năm ấy, ở những nơi khác, người ta đang làm gì. Câu hỏi đó không nhằm so ai hơn ai, mà để thấy Thăng Long ra đời trong một thế giới cụ thể, đông đúc và đa dạng. Bài này dựng một lát cắt quanh năm 1010, nói rõ mốc nào chắc chắn, mốc nào chỉ là khoảng, và những liên hệ nào thật sự có giữa các vùng.
Một lát cắt quanh năm 1010 trông thế nào?
Bảng chọn những mốc được sách phổ thông và từ điển bách khoa ghi khá thống nhất. Cột cuối nói mức độ chắc của mốc.
| Vùng | Đang diễn ra quanh năm 1010 | Độ chắc của mốc |
|---|---|---|
| Đại Việt | Nhà Lý mới lập; dời đô ra Thăng Long năm 1010 | Chắc, chép trong sử cũ |
| Trung Hoa | Bắc Tống, vua Tống Chân Tông trị vì; đã ký hoà ước với nhà Liêu năm 1005 | Chắc |
| Nam Ấn Độ | Vương triều Chola dưới Rajaraja I; đền lớn ở Thanjavur hoàn thành khoảng năm 1010 | Năm hoàn thành đền là khoảng |
| Campuchia | Angkor bước vào thời Suryavarman I, trị vì từ khoảng đầu thế kỷ XI | Năm lên ngôi có tranh luận |
| Champa | Trung tâm chính trị đã dời về vùng Vijaya ở phía nam từ khoảng năm 1000 | Khoảng |
| Nhật Bản | Thời Heian, họ Fujiwara nắm quyền; Truyện Genji được viết khoảng đầu thế kỷ XI | Khoảng |
| Ba Tư | Ferdowsi hoàn thành sử thi Shahnameh, thường ghi năm 1010 | Thường ghi, có nguồn lệch vài năm |
| Đông Địa Trung Hải | Đế quốc Byzantine dưới Basil II, trị vì từ 976 đến 1025 | Chắc |
| Bắc Âu và Bắc Đại Tây Dương | Người Norse đã đặt chân tới bờ Bắc Mỹ quanh năm 1000 | Khoảng, có bằng chứng khảo cổ |
Đọc theo hàng ngang, bạn thấy năm 1010 không phải thời kỳ yên ắng nào. Nhiều nơi đang xây dựng công trình lớn, viết những tác phẩm còn được đọc tới nay, hoặc mở rộng lãnh thổ.
Phương bắc: nhà Tống đang ở giai đoạn nào?
Năm 1010 rơi vào khoảng giữa thời Bắc Tống. Nhà Tống thành lập năm 960, đến đầu thế kỷ XI đã ổn định nội bộ nhưng phải chia biên giới phía bắc với nhà Liêu của người Khiết Đan. Hoà ước Thiền Uyên năm 1005 mở ra một thời gian dài hai bên tránh chiến tranh lớn.
Đặt cạnh Đại Việt, lát cắt này giúp hiểu một chi tiết: nhà nước ở phương bắc lúc ấy đang bận tâm nhiều về biên giới phía bắc của chính họ. Đó là bối cảnh, không phải lời giải thích cho mọi quyết định của nhà Lý. Muốn nói quyết định dời đô chịu ảnh hưởng từ tình hình nhà Tống, cần sử liệu cụ thể chứ không chỉ dựa vào sự trùng thời.
Thời Tống cũng là giai đoạn kỹ thuật in khắc gỗ phổ biến rộng, thi cử khoa bảng mở rộng, đô thị buôn bán phát triển. Những yếu tố ấy về sau có mặt ở Đại Việt theo những nhịp riêng, và một niên biểu đồng đại tốt sẽ cho thấy độ trễ ấy thay vì vẽ chúng như cùng một lúc.
Phương nam và phương tây gần: Chola, Angkor, Champa
Đông Nam Á và Nam Á là những cột nên đặt ngay cạnh cột Đại Việt, vì chính các vùng này có giao lưu trực tiếp.
Vương triều Chola và ngôi đền ở Thanjavur
Rajaraja I trị vì khoảng từ năm 985 đến 1014. Ngôi đền lớn ông cho xây ở Thanjavur thường được ghi hoàn thành khoảng năm 1010. Chola là một thế lực biển, về sau, dưới thời con trai ông, có những cuộc viễn chinh tới vùng eo biển Malacca. Đó là ví dụ tốt về một nhà nước cùng thời có tầm với tới Đông Nam Á.
Angkor và Champa
Angkor bước vào thời Suryavarman I, người được ghi là trị vì từ khoảng đầu thế kỷ XI tới khoảng giữa thế kỷ. Năm lên ngôi chính xác còn tranh luận nên các bảng thường ghi khoảng. Champa lúc này đã dời trung tâm về phía nam, quanh vùng Vijaya. Hai cột này nằm sát cột Đại Việt và có liên hệ trực tiếp qua chiến tranh, sứ thần, buôn bán; đây là cặp đồng đại có tiếp xúc thật, khác với cặp Đại Việt – Byzantine.
Phương tây xa: Byzantine, Ba Tư, Cairo
Ở đầu kia lục địa, đế quốc Byzantine dưới Basil II đang ở một giai đoạn mạnh, kinh đô Constantinople là một trong những thành phố lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Ở Ba Tư, nhà thơ Ferdowsi hoàn thành bộ sử thi Shahnameh, mà nhiều nguồn ghi năm 1010, tức đúng năm dời đô. Ở Cairo, nhà khoa học Ibn al-Haytham bắt đầu những công trình về quang học trong khoảng thập niên đó; cùng thời, Ibn Sina đang làm việc ở vùng Trung Á và Ba Tư.
Những ô này cho thấy một điều dễ bị quên: đầu thế kỷ XI là thời kỳ học thuật sôi nổi ở thế giới Hồi giáo, trong khi phần lớn Tây Âu còn là các vương quốc phong kiến phân tán. Ở quần đảo Anh, các cuộc tranh chấp với người Đan Mạch còn kéo dài, và năm 1016 vua Cnut lên ngôi ở Anh.
Không có bằng chứng các vùng này biết đến Thăng Long hay ngược lại. Chúng nằm cùng hàng để giúp bạn cảm nhận thế giới đầu thế kỷ XI, không phải để nói về ảnh hưởng.
Mốc nào chắc, mốc nào chỉ là khoảng?
Năm dời đô 1010 được chép trong sử cũ của Việt Nam và có cả văn bản Chiếu dời đô lưu truyền. Năm trị vì của Basil II, của Tống Chân Tông cũng được ghi chép đầy đủ. Đây là những mốc bạn có thể viết không cần chữ khoảng.
Ngược lại, năm hoàn thành một ngôi đền hay một tác phẩm thường là ước tính từ bia ký, lời ghi của chính tác giả, hoặc tính ngược từ sự kiện khác. Với người Norse ở Bắc Mỹ, có một hướng nghiên cứu dùng vòng cây và dấu vết một đợt tia vũ trụ mạnh ghi trong gỗ để xác định gỗ được chặt vào một năm cụ thể đầu thế kỷ XI; các bảng phổ thông vẫn thường ghi quanh năm 1000.
Khi tự lập lát cắt, hãy để chữ khoảng ở những ô cần nó. Một bảng có vài ô khoảng đáng tin hơn một bảng mà mọi ô đều sắc nét.
Dùng lát cắt năm 1010 trong học tập thế nào?
Lát cắt này dùng được cho tiết Lịch sử lớp 7 hoặc lớp 10, cho bài thuyết trình, hoặc chỉ để tự đọc. Một vài việc nên làm:
- Vẽ trục từ năm 960 đến năm 1060 với thang đều mười năm một vạch, đặt năm 1010 ở giữa.
- Chọn bốn cột: Đại Việt, Trung Hoa, Đông Nam Á khác, một vùng xa như Địa Trung Hải.
- Với mỗi ô, ghi thêm nguồn và đánh dấu ô nào là khoảng.
- Tô một màu cho các cặp có tiếp xúc thật (Đại Việt – Tống, Đại Việt – Champa), màu khác cho các cặp chỉ trùng thời.
- Viết ba câu nhận xét, mỗi câu bắt đầu bằng cùng lúc đó, và tự kiểm xem câu nào ngầm nói tới ảnh hưởng mà không có bằng chứng.
Việc tô hai màu là phần đáng giá nhất. Nó tập thói quen phân biệt trùng thời và liên hệ, thứ mà ngay cả bài báo cũng hay lẫn.
Câu hỏi thường gặp
Năm 1010 nhà Tống do vua nào trị vì?
Năm 1010 thuộc thời Tống Chân Tông, trị vì từ năm 997 đến năm 1022, giai đoạn giữa Bắc Tống, sau hoà ước năm 1005 với nhà Liêu.
Cùng năm dời đô có tác phẩm nổi tiếng nào ra đời?
Nhiều nguồn ghi Ferdowsi hoàn thành sử thi Shahnameh ở Ba Tư năm 1010. Ở Nhật Bản, Truyện Genji được viết khoảng đầu thế kỷ XI.
Đại Việt thời Lý có liên hệ với vương triều Chola không?
Không có bằng chứng phổ thông về quan hệ trực tiếp giữa hai bên vào năm 1010. Chola có tầm với tới vùng Malacca, nên đây là hai cột cùng thời trong một mạng biển rộng.
Vì sao năm lên ngôi của Suryavarman I thường ghi khoảng?
Các bia ký và nguồn sử khác nhau cho những mốc lệch nhau vài năm, nên nhà nghiên cứu ghi khoảng đầu thế kỷ XI thay vì một năm duy nhất.
Thế giới năm 1010 có phải thời kỳ đen tối không?
Không. Đầu thế kỷ XI có nhiều trung tâm đô thị và học thuật lớn ở Trung Hoa, Nam Á, Ba Tư, Ai Cập và Constantinople. Cách gọi đen tối chỉ phản ánh góc nhìn hẹp về một phần Tây Âu.