Văn hoá Đông Sơn thường được xếp vào khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên tới khoảng thế kỷ I sau Công nguyên. Suốt quãng ấy, Địa Trung Hải đi từ thời Hy Lạp cổ xưa qua Athens cổ điển, Alexander, tới La Mã cộng hoà và đầu đế chế.
So Đông Sơn với Hy Lạp, La Mã là câu hỏi học sinh hay đặt ra khi thấy trống đồng trong bảo tàng. Cái khó là Đông Sơn không phải một năm mà là một khoảng dài bảy, tám thế kỷ, trong khi Địa Trung Hải được biết qua hàng chục mốc năm sắc nét. Bài này chỉ cách đặt một khoảng dài cạnh nhiều mốc ngắn mà không làm méo cả hai, và nhắc những chỗ niên đại Đông Sơn còn được bàn.
Đông Sơn kéo dài từ khi nào tới khi nào?
Sách giáo khoa và các bảo tàng thường ghi văn hoá Đông Sơn tồn tại khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên tới khoảng thế kỷ I sau Công nguyên, có tài liệu lùi điểm đầu về thế kỷ VIII, có tài liệu kéo điểm cuối sang thế kỷ II. Các con số này dựa trên địa tầng, loại hình hiện vật và các kết quả định tuổi carbon-14 ở nhiều di chỉ, mỗi kết quả có sai số riêng.
Vì vậy trên niên biểu, Đông Sơn nên vẽ thành một thanh dài với hai đầu mờ, không phải một khối có cạnh sắc. Điểm đầu là sự chuyển dần từ giai đoạn Gò Mun sang, điểm cuối là sự chuyển dần sang thời kỳ chịu ảnh hưởng mạnh của văn hoá Hán. Không có năm nào để gạch một đường dứt khoát.
Đồng thời, ở miền Trung có văn hoá Sa Huỳnh, ở Nam Bộ có các văn hoá tiền Óc Eo. Một niên biểu đồng đại trung thực nên có cả ba cột trong lãnh thổ Việt Nam hiện nay, thay vì để Đông Sơn đại diện cho cả nước.
Cùng khoảng ấy, Địa Trung Hải và châu Á có những mốc nào?
Bảng chọn các mốc được ghi thống nhất trong sách phổ thông. Năm truyền thống được ghi rõ.
| Khoảng thời gian | Địa Trung Hải | Trung Hoa | Nam Á, Tây Á |
|---|---|---|---|
| Thế kỷ VIII TCN | Kỳ Olympic đầu tiên theo truyền thống năm 776 TCN; La Mã lập thành theo truyền thống năm 753 TCN | Nhà Chu dời về phía đông năm 770 TCN, mở đầu thời Xuân Thu | Các vương quốc Lưỡng Hà, Assyria mạnh |
| Thế kỷ VI TCN | Các thành bang Hy Lạp phát triển | Xuân Thu, thời Khổng Tử | Ba Tư Achaemenid lập đế quốc lớn từ khoảng năm 550 TCN |
| Thế kỷ V TCN | Athens cổ điển, đền Parthenon xây trong khoảng 447–432 TCN | Chuyển sang Chiến Quốc | Ba Tư Achaemenid |
| Thế kỷ IV TCN | Alexander chinh phục tới Ấn Độ, mất năm 323 TCN | Chiến Quốc | Vương triều Maurya ra đời cuối thế kỷ |
| Thế kỷ III TCN | La Mã đánh Carthage | Tần thống nhất năm 221 TCN; Hán lập năm 202 TCN | Thời vua Ashoka |
| Thế kỷ I TCN – I CN | Caesar bị ám sát năm 44 TCN; Augustus lập đế chế năm 27 TCN | Tây Hán, rồi Đông Hán từ năm 25 | Các tuyến buôn bán biển nối Ấn Độ với Đông Nam Á |
Toàn bộ bảng này nằm gọn trong một thanh Đông Sơn duy nhất. Đó chính là bài học thị giác: một nền văn hoá khảo cổ dài tương đương cả chuỗi lịch sử từ Hy Lạp cổ xưa tới đầu La Mã đế chế.
Đặt một khoảng dài cạnh nhiều mốc ngắn thế nào?
Đừng ép Đông Sơn thành một điểm
Lỗi phổ biến là viết thời Đông Sơn, cùng lúc với Athens, như thể Đông Sơn là một năm. Đông Sơn sớm và Đông Sơn muộn cách nhau nhiều thế kỷ, tương đương khoảng cách từ thời Olympic đầu tiên tới thời Caesar. Muốn so, hãy nói rõ giai đoạn: Đông Sơn sớm, Đông Sơn giữa, Đông Sơn muộn, và ghi khoảng thế kỷ.
Chia thanh dài thành đoạn theo hiện vật
Các nhà khảo cổ thường chia Đông Sơn theo loại hình trống đồng, vũ khí, đồ trang sức và theo địa tầng. Khi đặt cạnh Địa Trung Hải, mỗi đoạn này mới đủ cụ thể để so. Một chiếc trống thuộc giai đoạn muộn có thể cùng thời với La Mã cộng hoà, còn những hiện vật đồng sớm nhất của Đông Sơn thì gần với thời Olympic đầu tiên hơn.
Giữ hai đầu mờ
Nếu vẽ tay, hãy tô đậm phần giữa thanh và nhạt dần ở hai đầu. Cách vẽ này nói thay một câu dài về sai số, và giúp người xem không đem năm 700 TCN ra làm năm khởi đầu chính xác.
Cùng thời có nghĩa là có tiếp xúc không?
Với Địa Trung Hải, gần như không có bằng chứng tiếp xúc trực tiếp thời Đông Sơn. Hai vùng cách nhau quá xa và chỉ nối được qua chuỗi trung gian dài. Đặt chúng cạnh nhau là để cảm nhận thời gian, không để gợi ý ảnh hưởng.
Với Trung Hoa và Đông Nam Á thì khác. Trống đồng kiểu Đông Sơn được tìm thấy ở nhiều nơi trong khu vực, từ miền nam Trung Quốc tới các đảo ở Indonesia, cho thấy mạng trao đổi rộng. Đồ trang sức kiểu khuyên tai hai đầu thú của Sa Huỳnh cũng xuất hiện ở các vùng ven biển Đông Nam Á. Đây là những cột nên tô màu liên hệ trên niên biểu.
Cuối thời Đông Sơn, các tuyến buôn bán biển nối Ấn Độ với Đông Nam Á đã hoạt động, và về sau ở Óc Eo người ta tìm được cả hiện vật có nguồn gốc Địa Trung Hải. Nhưng đó là câu chuyện của các thế kỷ sau Công nguyên, không nên kéo ngược về thời Đông Sơn sớm.
Vì sao con số niên đại Đông Sơn còn được sửa?
Mỗi lần khai quật mới, mỗi loạt mẫu carbon-14 mới, khoảng niên đại của một giai đoạn có thể dịch đi vài chục tới cả trăm năm. Các đường hiệu chỉnh carbon-14 cũng được cập nhật định kỳ, khiến cùng một mẫu đo cũ khi tính lại có thể cho khoảng năm hơi khác.
Thêm vào đó, các di chỉ Đông Sơn trải trên một vùng rộng, giai đoạn muộn ở nơi này có thể kéo dài hơn nơi kia. Một con số duy nhất cho cả nền văn hoá bao giờ cũng là sự giản lược.
Khi đọc một bảng ghi Đông Sơn từ năm 700 TCN, hãy hiểu đó là cách viết gọn của khoảng thế kỷ VII TCN, với sai số và tranh luận đi kèm. Khi làm bảng, ghi rõ nguồn và chữ khoảng.
Một cách thực tế khi đọc nhãn bảo tàng là xem nhãn ghi niên đại cho chính hiện vật hay cho cả nền văn hoá. Nhãn ghi khoảng 2.500 năm cách nay cho một chiếc trống là ước tính cho chiếc trống đó, dựa trên loại hình và bối cảnh phát hiện; nó không phải tuổi của toàn bộ Đông Sơn. Lẫn hai loại con số này là nguồn gốc của nhiều câu so sánh sai trên mạng.
Lỗi hay gặp khi so Đông Sơn với Hy Lạp, La Mã
Ba lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài thuyết trình và bài báo:
- Coi Đông Sơn là một thời điểm, rồi so với một năm cụ thể của Athens hay La Mã.
- Dùng năm truyền thống như năm lập thành La Mã như thể đó là năm đo được.
- Kết luận về trình độ cao thấp chỉ từ việc đặt cạnh nhau, trong khi hai vùng có điều kiện tự nhiên, nguồn tư liệu và cách lưu giữ khác hẳn.
- Quên văn hoá Sa Huỳnh và các văn hoá phía nam, để Đông Sơn đứng một mình cho cả lãnh thổ.
Tránh được bốn lỗi này, phép so Đông Sơn với Địa Trung Hải trở thành một bài tập thú vị về thời gian thay vì một cuộc thi.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Đông Sơn tồn tại trong khoảng thời gian nào?
Sách phổ thông thường ghi khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên tới khoảng thế kỷ I sau Công nguyên. Hai đầu mốc có tranh luận và dịch theo kết quả khai quật mới.
Thời Đông Sơn có cùng thời với Hy Lạp cổ đại không?
Có. Khoảng Đông Sơn trùm lên thời Hy Lạp cổ xưa, Athens cổ điển, Alexander và La Mã cộng hoà. Nhưng không có bằng chứng tiếp xúc trực tiếp giữa hai vùng.
Trống đồng Đông Sơn cùng thời với nhà Tần, Hán không?
Giai đoạn muộn của Đông Sơn trùng với thời Tần, Hán ở Trung Hoa. Các trống thuộc giai đoạn khác nhau nên phải xét từng chiếc theo loại hình và bối cảnh.
Năm 753 TCN lập thành La Mã có chính xác không?
Đó là năm truyền thống do người La Mã đời sau tính ra, không phải năm đo bằng khảo cổ. Niên biểu cẩn thận ghi rõ chữ truyền thống bên cạnh.
Vẽ văn hoá Đông Sơn trên niên biểu thế nào cho đúng?
Vẽ thành một thanh dài, đậm ở giữa và nhạt dần hai đầu, ghi khoảng thế kỷ và nguồn. Không vẽ thành một điểm hay khối có cạnh sắc.