Thế kỷ XV đặt Đại Việt thời Lê sơ vào một thế giới đang chuyển mình: Lê Lợi lên ngôi năm 1428, chỉ một năm trước khi Jeanne d’Arc giải vây Orléans; đội thuyền Trịnh Hoà vừa ngừng đi biển; Constantinople thất thủ năm 1453; máy in Gutenberg ra đời quanh năm đó.
Học sinh thường nhớ thế kỷ XV của Việt Nam qua khởi nghĩa Lam Sơn và thời Lê Thánh Tông, còn thế kỷ XV của thế giới qua phát kiến địa lý. Hai mảng này hiếm khi được đặt chung một trang. Bài này dựng niên biểu thế kỷ XV theo bốn cột, chỉ ra các cặp mốc gần nhau, và nói rõ cặp nào chỉ là trùng thời, cặp nào có sợi dây liên hệ.
Thế kỷ XV qua bốn cột
Các mốc chọn từ những sự kiện sách phổ thông ghi thống nhất. Năm ghi theo dương lịch.
| Khoảng năm | Đại Việt, Champa | Đông Á, Đông Nam Á khác | Tây Á, châu Âu, châu Mỹ |
|---|---|---|---|
| 1405–1433 | Đại Việt dưới sự cai trị của nhà Minh từ năm 1407; khởi nghĩa Lam Sơn từ năm 1418 | Bảy chuyến đi biển của đội thuyền Trịnh Hoà; Malacca vươn lên thành thương cảng | Timur mất năm 1405 |
| 1428–1431 | Lê Lợi lên ngôi năm 1428, lập nhà Lê | Nhà Minh đã dời đô lên Bắc Kinh năm 1421 | Jeanne d’Arc giải vây Orléans năm 1429, bị xử năm 1431 |
| Khoảng 1438–1446 | — | Vua Sejong ban bố bảng chữ cái Triều Tiên năm 1446 | Đế chế Inca mở rộng dưới thời Pachacuti |
| 1453–1455 | — | — | Constantinople thất thủ năm 1453; Chiến tranh Trăm Năm kết thúc; Kinh thánh Gutenberg in khoảng năm 1455 |
| 1460–1479 | Lê Thánh Tông trị vì từ năm 1460; đánh Champa năm 1471; Đại Việt sử ký toàn thư soạn xong năm 1479 | — | — |
| 1492–1498 | Lê Thánh Tông mất năm 1497 | — | Columbus tới vùng Caribe năm 1492; Vasco da Gama tới Ấn Độ năm 1498 |
Đọc hàng 1428–1431 là thấy cặp mốc gần nhất: hai cuộc đấu tranh chống quân chiếm đóng, ở hai đầu lục địa, cách nhau khoảng một năm. Chúng không liên quan, nhưng cho học sinh một móc nhớ chắc chắn.
Lê Lợi và Jeanne d’Arc: cặp móc nhớ, không phải cặp ảnh hưởng
Năm 1428 Lê Lợi lên ngôi sau mười năm khởi nghĩa. Năm 1429 Jeanne d’Arc góp phần giải vây thành Orléans trong Chiến tranh Trăm Năm giữa Pháp và Anh. Hai sự kiện có những điểm khiến người ta muốn đặt cạnh nhau: cùng là chống quân ngoại bang, cùng có yếu tố truyền kể về sau.
Nhưng không có bất kỳ liên hệ nào giữa hai bên. Pháp và Đại Việt lúc ấy không biết đến sự tồn tại của nhau. Giá trị của cặp này nằm ở chỗ nó giúp học sinh neo năm 1428 vào một mốc thế giới quen thuộc, và ngược lại. Khi dùng trong lớp, hãy nói rõ đây là móc nhớ để không ai hiểu thành ảnh hưởng.
Cũng cần tránh so sánh kiểu ai lớn hơn. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kéo dài mười năm và kết thúc bằng việc lập một triều đại; hoạt động của Jeanne d’Arc kéo dài khoảng hai năm và Chiến tranh Trăm Năm còn tiếp tục hơn hai mươi năm sau khi bà mất. Đó là hai câu chuyện khác quy mô, khác cấu trúc.
Trịnh Hoà: sợi dây có thật đi qua vùng biển phía nam
Khác với cặp trên, đội thuyền Trịnh Hoà là liên hệ thật với Đông Nam Á. Trong khoảng năm 1405 đến 1433, nhà Minh gửi bảy chuyến đi biển lớn tới Đông Nam Á, Ấn Độ, bán đảo Ả Rập và bờ đông châu Phi. Các nguồn Trung Hoa ghi đội thuyền ghé Champa ở chặng đầu, và Malacca trở thành một điểm dừng quan trọng.
Đặt trên niên biểu, các chuyến đi này trùng với thời Đại Việt bị nhà Minh cai trị và thời khởi nghĩa Lam Sơn. Cùng một triều đại vừa đưa quân vào Đại Việt vừa gửi đội thuyền đi khắp Ấn Độ Dương; nhìn đồng đại giúp hiểu quy mô và các mối bận tâm của nhà Minh lúc ấy.
Các chuyến đi dừng lại sau năm 1433. Khoảng sáu mươi năm sau, các con tàu Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha mới bắt đầu những hành trình xa. Đặt hai thanh này trên cùng trục là một bài học thời gian thú vị: những chuyến đi biển quy mô lớn của châu Á diễn ra trước, không phải sau, thời phát kiến địa lý của châu Âu.
Nửa sau thế kỷ: hai nhịp chạy song song
Đại Việt thời Lê Thánh Tông
Lê Thánh Tông trị vì gần bốn mươi năm, từ 1460 tới 1497. Đây là giai đoạn Đại Việt củng cố bộ máy nhà nước, tổ chức thi cử, soạn sử. Năm 1471 Đại Việt đánh Champa, lãnh thổ mở rộng về phía nam. Năm 1479 Ngô Sĩ Liên soạn xong Đại Việt sử ký toàn thư.
Châu Âu và Địa Trung Hải
Cùng khoảng đó, năm 1453 Constantinople rơi vào tay đế quốc Ottoman, Chiến tranh Trăm Năm kết thúc, và quanh năm 1455 Gutenberg in xong bộ Kinh thánh bằng chữ rời kim loại. Cuối thế kỷ là chuyến đi của Columbus năm 1492 và của Vasco da Gama năm 1498.
Điều hai nhịp này cho thấy
Cả hai vùng đều đang có những thay đổi về tổ chức nhà nước và cách lưu giữ tri thức. Nhưng tác động của các chuyến đi biển châu Âu chỉ chạm tới bờ biển Đại Việt từ thế kỷ XVI trở đi. Niên biểu giúp thấy độ trễ ấy thay vì gộp mọi thứ thành một khối thế kỷ XV.
Đo khoảng cách giữa các cặp mốc trên cùng trục
Một cách đọc niên biểu thế kỷ XV có ích là tính khoảng cách giữa các mốc thay vì chỉ ghi năm. Từ lúc Lê Lợi lên ngôi tới lúc Constantinople thất thủ là hai mươi lăm năm, tức chưa trọn một thế hệ. Một người lính Lam Sơn trẻ có thể còn sống khi tin Constantinople thất thủ lan khắp Địa Trung Hải, dù tất nhiên người ấy không bao giờ biết tới.
Từ năm 1471 Đại Việt đánh Champa tới năm 1492 Columbus vượt Đại Tây Dương là hai mươi mốt năm. Từ khi Ngô Sĩ Liên soạn xong bộ sử năm 1479 tới khi Vasco da Gama tới bờ Ấn Độ là mười chín năm. Các con số này nhỏ hơn nhiều so với cảm giác của học sinh, vốn hay nghĩ phát kiến địa lý thuộc một thời đại xa lạ, muộn hơn hẳn thời Lê sơ.
Cách quy về đời người như vậy giúp thời gian trở nên cụ thể. Bạn có thể hỏi học sinh: ông bà mình sinh năm nào, và từ đó tới nay là bao nhiêu năm; rồi đặt khoảng ấy lên trục thế kỷ XV để thấy nó trùm qua những mốc nào. Học sinh nhớ lâu hơn khi một khoảng năm được đo bằng tuổi người thân.
Những chỗ nên ghi chú khi dựng bảng thế kỷ XV
Vài mốc trong bảng cần chú thích để người đọc không hiểu sai:
- Năm in Kinh thánh Gutenberg chỉ nên ghi khoảng, vì quá trình in kéo dài nhiều năm và năm hoàn thành được suy ra từ ghi chép gián tiếp.
- Năm ban bố chữ Triều Tiên là năm 1446, còn việc sáng chế đã hoàn tất từ trước đó vài năm.
- Đại Việt sử ký toàn thư có nhiều lần biên soạn, bổ sung; năm 1479 là mốc của bản do Ngô Sĩ Liên hoàn thành, bản khắc in còn lại tới nay thuộc thời muộn hơn.
- Các năm của đế chế Inca trước khi người Tây Ban Nha tới chủ yếu dựa vào lời kể được ghi lại về sau, nên dùng chữ khoảng.
- Khi ghi năm Lê Lợi lên ngôi, kiểm lại quy đổi âm dương lịch theo nguồn bạn dùng.
Không cần đưa mọi chú thích lên bảng chính. Chỉ cần dấu sao và một dòng nhỏ ở cuối, người đọc kỹ sẽ tìm thấy.
Câu hỏi thường gặp
Lê Lợi và Jeanne d’Arc có cùng thời không?
Có. Lê Lợi lên ngôi năm 1428, Jeanne d’Arc giải vây Orléans năm 1429. Hai người cùng thời nhưng không có liên hệ gì; cặp mốc này chỉ là móc nhớ.
Đội thuyền Trịnh Hoà có đến vùng biển Việt Nam không?
Các nguồn Trung Hoa ghi đội thuyền ghé Champa ở chặng đầu các chuyến đi, tức vùng duyên hải miền Trung Việt Nam hiện nay.
Constantinople thất thủ năm nào và lúc đó Đại Việt thế nào?
Constantinople thất thủ năm 1453. Lúc đó Đại Việt thuộc thời Lê sơ, sau khởi nghĩa Lam Sơn khoảng hai mươi lăm năm, trước khi Lê Thánh Tông lên ngôi năm 1460.
Phát kiến địa lý châu Âu có tác động đến Đại Việt thế kỷ XV không?
Gần như chưa. Các chuyến đi lớn của châu Âu diễn ra cuối thế kỷ XV; tàu buôn phương Tây chỉ tới bờ biển Đại Việt từ thế kỷ XVI.
Vì sao năm in Kinh thánh Gutenberg thường ghi khoảng?
Việc in kéo dài nhiều năm và không có tài liệu ghi ngày hoàn thành chính xác, nên các nhà nghiên cứu ghi khoảng năm 1455.