Khi lớp đất bị xáo trộn: hang động, mộ táng, lũ và sinh vật đào hang

Lớp đất bị xáo trộn khi có tác nhân đưa vật chất lên xuống sau lúc lắng đọng: nước chảy trong hang, người đào huyệt mộ, lũ cuốn lại trầm tích cũ, giun, chuột, rễ cây và cả việc cày bừa. Khi đó, vật nằm dưới chưa chắc cổ hơn vật nằm trên, và phải đọc dấu hiệu xáo trộn trước khi định tuổi.

Sách giáo khoa vẽ địa tầng như những dải màu song song ngay ngắn. Thực tế ở hố khai quật, nhất là ở hang động và vùng nhiệt đới ẩm như nước ta, các lớp hiếm khi gọn gàng như thế. Đất bị sinh vật đào xới liên tục, mưa lớn rửa trôi, người xưa cũng không ngừng đào bới chính nơi mình ở. Hiểu các kiểu xáo trộn giúp bạn biết vì sao các nhà khảo cổ thận trọng với từng con số, và vì sao một số niên đại từng được công bố lại phải sửa về sau.

Các tác nhân xáo trộn và dấu vết để lại

Mỗi tác nhân có cách trộn riêng. Nhận ra tác nhân là bước đầu để biết phần nào của lớp còn tin được.

Hang động: nơi địa tầng khó đọc nhất

Vì sao hang lại phức tạp

Hang động đá vôi là nơi cư trú quan trọng của người thời tiền sử ở Việt Nam và Đông Nam Á, nên nhiều di chỉ quý nằm trong hang. Nhưng trầm tích trong hang hình thành theo nhiều đường: đất từ cửa hang trôi vào, nước ngầm mang cát sỏi, đá trần sập xuống, phân dơi tích tụ, con người đổ rác bếp và vỏ ốc. Các lớp thường nghiêng theo nền hang, mỏng dày thất thường.

Xáo trộn đặc thù của hang

Nước có thể khoét một khoảng rỗng dưới lớp cũ rồi lấp đầy bằng trầm tích trẻ, tạo ra vật trẻ nằm dưới vật cổ. Đá sập chèn xuống làm vỡ lớp. Lớp vôi kết tụ từ nước nhỏ giọt có thể gắn chặt vật thuộc nhiều thời kỳ vào cùng một khối. Thú đến trú, người đến sau đào bếp lửa xuống nền cũ.

Người nghiên cứu xử lý thế nào

Khai quật hang thường dùng ô nhỏ, đào mỏng, ghi vị trí ba chiều của rất nhiều hiện vật, lấy mẫu trầm tích để phân tích vi hình thái. Định tuổi dựa vào nhiều mẫu ở nhiều lớp, và chỉ tin những dãy kết quả khớp thứ tự. Một con số đơn lẻ từ hang gần như không bao giờ đủ để kết luận.

Mộ táng: hố đào xuyên thời gian

Một ngôi mộ là một hố đào từ mặt đất của thời người chết, xuyên xuống các lớp cổ hơn. Thi hài và đồ tuỳ táng nằm sâu, ngang với lớp cổ, nhưng thuộc về thời điểm đào hố. Nếu người khai quật không nhận ra đường viền huyệt, đồ tuỳ táng sẽ bị gán nhầm vào lớp cổ, kéo niên đại lớp ấy muộn đi, hoặc kéo niên đại ngôi mộ sớm lên.

Đường viền huyệt thường lộ ra qua màu đất lấp khác với đất xung quanh, đất lấp tơi hơn, lẫn mảnh vật của nhiều lớp mà nó cắt qua. Ở khu mộ dùng lâu đời, mộ sau còn cắt vào mộ trước, làm xương và đồ vật của hai ngôi mộ trộn vào nhau. Ma trận ghi quan hệ chồng cắt giữa các huyệt là cách duy nhất để gỡ rối những khu như vậy.

Lũ lụt và trầm tích tái lắng

Bãi bồi là kho trộn. Ở đồng bằng châu thổ, lũ có thể bào lớp đất của một làng cũ ở thượng lưu rồi lắng xuống ở hạ lưu cùng phù sa mới. Mảnh gốm trong lớp phù sa ấy cổ hơn chính lớp.

Dấu hiệu nhận biết. Hiện vật bị mài tròn cạnh, kích thước được sàng lọc như sỏi, nằm theo dải xiên, không có nền nhà hay bếp lửa đi kèm.

Hệ quả khi định tuổi. Lớp tái lắng chỉ cho mốc không sớm hơn từ hiện vật trẻ nhất trong đó. Hiện vật cổ trong lớp cho biết từng có người ở đâu đó trên dòng sông, không cho biết họ ở ngay đây.

Xáo trộn sinh học làm hiện vật dịch chuyển bao xa?

Ở đất nhiệt đới nhiều giun và mối, các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy vật nhỏ trên mặt đất có thể dần chìm xuống, trong khi đất mịn được đưa lên. Mức độ phụ thuộc rất nhiều vào loại đất, khí hậu và thời gian nên không có con số chung. Điều đáng nhớ là vật nhẹ, nhỏ như hạt thóc cháy, mảnh than vụn dịch chuyển dễ hơn mảnh gốm lớn.

Vì vậy, khi định tuổi bằng carbon-14, các nhà nghiên cứu thích định tuổi trực tiếp vật có ý nghĩa, như một hạt gạo cháy nằm trong bếp, hơn là than vụn rải rác. Họ cũng so kết quả của nhiều loại mẫu trong cùng lớp: nếu than vụn cho tuổi lệch xa xương thú và hạt, than có thể đã di chuyển.

Con người: tác nhân xáo trộn mạnh nhất

Cày bừa và san nền

Ruộng được cày hàng trăm năm trộn đều lớp đất mặt, đưa mảnh gốm của mọi thời kỳ lên cùng một tầng. Vì thế lớp đất canh tác thường được bóc nhanh khi khai quật và hiện vật ở đó chỉ dùng để biết khu vực từng có người, không dùng định tuổi. Khi san nền làm nhà, người ta lại chở đất từ nơi khác tới, tạo ra một lớp chứa hiện vật hoàn toàn không thuộc chỗ ấy.

Đào trộm

Hố đào trộm cắt qua các lớp, bới tung đồ tuỳ táng, rồi được lấp bằng đất trộn lẫn. Dù không lấy đi gì, nó vẫn xoá mất quan hệ giữa hiện vật và lớp đất. Nhiều di chỉ khi được khai quật chính thức chỉ còn lại những mảnh vụn rải rác trong các hố trộm, và niên đại của chúng không bao giờ được xác định chắc chắn nữa.

Công trình hiện đại

Ống nước, cột điện, móng nhà hiện đại cũng là hố đào. Người khai quật ở khu dân cư luôn tìm chúng trước, vì một mảnh nhựa hay mảnh sành mới lọt xuống sâu dễ làm rối cả một mặt cắt.

Việc không nên làm khi đọc tin về di chỉ bị xáo trộn

• Không kết luận niên đại của cả di chỉ từ một mẫu lấy ở hang hay ở bãi bồi.
• Không coi mọi vật tìm thấy ở độ sâu lớn là cổ; hỏi xem có huyệt mộ hay hố đào nào ở đó không.
• Không tự đào thử ở hang động hay gò đất để “xem có lớp văn hoá không”; đào trộm và đào nghiệp dư chính là một tác nhân xáo trộn làm hỏng di chỉ, và bị cấm theo Luật Di sản văn hoá.
• Không đi sâu vào hang chưa khảo sát mà không có người dẫn đường và trang bị an toàn.

Câu hỏi thường gặp