Loại hình học là cách xếp hiện vật thành các loại theo kiểu dáng, hoa văn, chất liệu, rồi tìm xem loại nào xuất hiện sớm, loại nào muộn. Nhờ biết gốm và công cụ thay đổi dần theo thời gian, nhà khảo cổ đoán được tuổi tương đối của một mảnh gốm, nhưng phải neo kết quả vào địa tầng.
Ở hầu hết các di chỉ từ thời đá mới trở về sau, thứ được tìm thấy nhiều nhất là mảnh gốm vỡ. Gốm dễ vỡ, rẻ, làm ra liên tục, và kiểu dáng của nó thay đổi theo thói quen, kỹ thuật, thị hiếu của từng cộng đồng. Chính đặc điểm ấy biến những mảnh gốm bình thường thành một trong những công cụ định tuổi tương đối quan trọng nhất. Bài này giải thích cách các nhà nghiên cứu phân loại, những gì một mảnh gốm có thể nói, và những chỗ phương pháp này dễ đánh lừa.
Vì sao kiểu dáng đồ vật lại thay đổi theo thời gian?
Người làm gốm học nghề từ thế hệ trước, nên mỗi thế hệ giữ lại phần lớn cách làm cũ và thay đổi một ít: miệng loe hơn, chân đế cao hơn, hoa văn đổi từ in dấu thừng sang khắc vạch. Những thay đổi nhỏ cộng dồn qua nhiều thế hệ thành khác biệt rõ rệt. Kỹ thuật mới, như bàn xoay hay lò nung nhiệt độ cao hơn, cũng để lại dấu trên xương gốm và bề mặt.
Ý tưởng xếp đồ vật thành chuỗi phát triển đã có từ thế kỷ 19. Nhà khảo cổ Thuỵ Điển Oscar Montelius thường được nhắc tới như người hệ thống hoá phương pháp loại hình học cho đồ đồng châu Âu. Từ đó, cách nghĩ này lan ra khảo cổ ở khắp nơi, kể cả nghiên cứu thời tiền sử và sơ sử ở Việt Nam.
Một mảnh gốm được mô tả bằng những đặc điểm nào?
Khi phân loại, người nghiên cứu không nhìn “cái bình đẹp hay xấu” mà tách ra những đặc điểm có thể so sánh. Bảng dưới là các nhóm đặc điểm thường được ghi.
| Nhóm đặc điểm | Ghi những gì | Gợi ý về thời gian |
|---|---|---|
| Dáng | Kiểu miệng, cổ, vai, thân, đáy, chân đế | Miệng và chân đế thường đổi nhanh, hữu ích để chia giai đoạn |
| Hoa văn | Kỹ thuật in, khắc, chấm, tô màu; đồ án và vị trí | Hoa văn hay mang dấu thị hiếu từng thời |
| Xương gốm | Màu, độ thô, chất pha như cát, vỏ nhuyễn thể, bã thực vật | Phản ánh nguồn đất và kỹ thuật chuẩn bị |
| Kỹ thuật tạo hình | Nặn tay, dải cuộn, bàn đập hòn kê, bàn xoay | Bàn xoay xuất hiện muộn hơn các kỹ thuật nặn tay |
| Độ nung và bề mặt | Mềm hay cứng, có áo gốm, men hay không | Gốm men phổ biến ở các thời kỳ muộn hơn gốm không men |
Không đặc điểm nào đứng riêng mà định được tuổi. Một kiểu miệng có thể tồn tại rất lâu, một hoa văn có thể quay lại sau nhiều thế kỷ. Sức mạnh của loại hình học nằm ở chỗ kết hợp nhiều đặc điểm và so với nhiều mảnh cùng lớp.
Loại hình học được kiểm chứng bằng địa tầng thế nào?
Loại hình học tạo ra giả thuyết về trật tự; địa tầng là nơi kiểm chứng giả thuyết đó. Hai phương pháp luôn đi cặp.
Chuỗi đề xuất trên giấy
Nếu chỉ nhìn kiểu dáng, người ta có thể đề xuất loại A phát triển thành loại B rồi C. Nhưng chuỗi ấy đọc xuôi hay đọc ngược đều có vẻ hợp lý: miệng có thể loe dần, hoặc khép dần. Kiểu dáng cho biết các loại gần nhau, không cho biết chiều thời gian.
Neo vào lớp đất
Chiều thời gian đến từ địa tầng: ở di chỉ nhiều lớp, nếu loại A luôn nằm dưới loại C, còn B nằm ở lớp giữa, chuỗi A, B, C được xác nhận và có chiều. Ở Việt Nam, trình tự các giai đoạn tiền Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng được xây dựng một phần nhờ những di chỉ có các lớp văn hoá chồng lên nhau, như di chỉ Đồng Đậu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), nơi gốm của các giai đoạn khác nhau xuất hiện ở các lớp khác nhau.
Gắn con số
Sau đó, mẫu than hay xương trong từng lớp được định tuổi bằng carbon-14 để gắn khoảng năm cho mỗi loại. Khi ấy, gặp mảnh gốm cùng loại ở di chỉ khác chỉ có một lớp, nhà khảo cổ có thể đề xuất niên đại tương đương, dù vẫn phải thận trọng.
Những chỗ loại hình học dễ đánh lừa
Đồ dùng lâu đời. Một chiếc bình quý có thể được giữ qua nhiều thế hệ rồi mới vỡ. Nó nằm trong lớp muộn nhưng mang kiểu dáng sớm.
Kiểu dáng khác vì vùng, không vì thời. Hai làng cùng thời có thể làm gốm khác nhau vì nguồn đất, thói quen, hay vì giao lưu với cộng đồng khác. Khác biệt không gian dễ bị đọc nhầm thành khác biệt thời gian.
Phong cách phục cổ. Ở các thời kỳ lịch sử, thợ có thể cố ý bắt chước kiểu dáng xưa. Đồ phỏng cổ trông sớm nhưng chất liệu và kỹ thuật lại muộn.
Mảnh quá nhỏ. Nhiều mảnh gốm chỉ còn một phần thân, không có miệng hay đáy. Xếp loại dựa trên mảnh như vậy thường không chắc, và người nghiên cứu cẩn thận sẽ ghi là “không xác định”.
Loại hình học với công cụ đá và đồ đồng
Với công cụ đá, người nghiên cứu xem cách ghè, kiểu mũi, có mài hay không, chất liệu đá. Công cụ ghè đẽo thô nói chung có trước công cụ mài toàn thân, nhưng hai loại có thể cùng tồn tại khá lâu, và một công cụ thô chưa chắc đã cổ: người ta vẫn ghè nhanh một mảnh đá để dùng tạm ở mọi thời kỳ.
Với đồ đồng, ngoài kiểu dáng còn có thành phần hợp kim và kỹ thuật đúc, có thể phân tích trong phòng thí nghiệm. Trống đồng là ví dụ quen thuộc: các nhà nghiên cứu đã chia trống thành các nhóm theo dáng và hoa văn, và tranh luận về trình tự giữa các nhóm vẫn tiếp tục khi có thêm phát hiện. Đây là đặc điểm chung của loại hình học: kết quả là một mô hình làm việc, được cập nhật khi dữ liệu tăng lên.
Tập phân loại một bộ mảnh gốm giả định trong lớp học
Giáo viên có thể cho học sinh luyện cách nghĩ loại hình học bằng đồ dùng hằng ngày thay cho hiện vật thật, ví dụ một bộ ảnh chai lọ, cốc chén của gia đình qua nhiều năm.
- Chia nhóm, mỗi nhóm nhận một bộ ảnh hoặc đồ vật đã trộn lẫn, không ghi năm.
- Yêu cầu chọn ba đặc điểm để so sánh, như dáng miệng, chất liệu, cách trang trí.
- Xếp đồ vật thành các loại, đặt tên loại bằng đặc điểm, không bằng cảm tính.
- Đề xuất một chuỗi sớm muộn và giải thích dựa vào đâu.
- Giáo viên công bố thông tin “địa tầng”, chẳng hạn món nào được tìm thấy trong ngăn tủ dưới cùng, để nhóm kiểm tra chuỗi của mình.
Bài tập cho thấy rất nhanh rằng hai nhóm có thể xếp ngược chiều nhau mà đều có lý, cho tới khi có thông tin về vị trí. Đó đúng là bài học về quan hệ giữa loại hình và địa tầng.
Khi đọc nhãn “niên đại xác định theo loại hình” ở bảo tàng
Nhiều hiện vật trưng bày không có kết quả phòng thí nghiệm riêng mà được xếp niên đại nhờ so sánh kiểu dáng. Vài điều nên nhớ khi đọc:
- Con số trên nhãn thường là khoảng niên đại của cả loại, không phải của riêng hiện vật đó.
- Hiện vật sưu tầm, không rõ lớp đất, chỉ có thể định niên đại bằng so sánh, nên độ chắc thấp hơn hiện vật khai quật.
- Nhãn ghi “sơ kỳ”, “hậu kỳ” là cách chia tương đối trong một nền văn hoá, không phải mốc năm cụ thể.
- Khi có kết quả định tuổi mới, niên đại của cả loại có thể được dịch sớm hoặc muộn đi.
Câu hỏi thường gặp
Loại hình học trong khảo cổ là gì?
Là phương pháp phân hiện vật thành các loại theo kiểu dáng, hoa văn, chất liệu, kỹ thuật, rồi sắp xếp các loại theo trình tự thời gian, dựa vào quy luật đồ vật thay đổi dần qua các thế hệ.
Chỉ nhìn kiểu dáng có biết mảnh gốm sớm hay muộn không?
Chỉ nhìn kiểu dáng thì biết các loại gần nhau, nhưng không chắc chiều thời gian. Cần địa tầng ở di chỉ nhiều lớp hoặc kết quả định tuổi tuyệt đối để xác nhận loại nào trước, loại nào sau.
Vì sao đồ gốm được dùng nhiều để định tuổi?
Vì gốm phổ biến, dễ vỡ, được làm ra liên tục và kiểu dáng thay đổi theo thói quen, kỹ thuật từng thời. Mảnh gốm lại bền, tồn tại lâu trong đất.
Công cụ đá thô có phải lúc nào cũng cổ hơn công cụ mài không?
Không hẳn. Xu hướng chung là công cụ ghè đẽo có trước, nhưng hai loại có thể cùng tồn tại, và người ta vẫn ghè nhanh công cụ thô để dùng tạm ở nhiều thời kỳ.
Niên đại theo loại hình có thay đổi không?
Có. Khi khai quật thêm và có kết quả định tuổi mới, khoảng niên đại của một loại hiện vật có thể được điều chỉnh. Đó là cách khoa học cập nhật, không phải sai sót.