Xếp chuỗi niên đại là cách sắp xếp các di chỉ hoặc ngôi mộ theo thứ tự thời gian dựa vào thành phần hiện vật của chúng: nơi nào có tỷ lệ các loại đồ vật giống nhau thì gần nhau về thời gian. Phương pháp này dùng được cả khi các di chỉ không chồng lên nhau, nhưng chỉ cho thứ tự, không cho chiều.
Nguyên lý chồng chất chỉ giúp được khi các lớp nằm trên nhau ở cùng một chỗ. Nhưng rất nhiều dữ liệu khảo cổ đến từ những điểm rời rạc: hàng chục ngôi mộ trong một khu nghĩa địa, mỗi mộ là một sự kiện riêng, hay các làng nhỏ chỉ có một lớp cư trú mỏng. Làm sao biết mộ nào chôn trước, làng nào có trước? Xếp chuỗi ra đời để trả lời câu hỏi đó, và nó là ví dụ đẹp về cách dùng tư duy thống kê trong khoa học về quá khứ.
Ý tưởng cốt lõi: mỗi kiểu đồ vật có một vòng đời
Một kiểu đồ vật thường xuất hiện ít ỏi, phổ biến dần, đạt đỉnh, rồi thưa dần khi bị kiểu mới thay thế. Nếu vẽ tỷ lệ của kiểu đó theo thời gian, ta được một hình phình ở giữa, thon ở hai đầu, giới khảo cổ hay ví như thân thuyền nhìn từ trên xuống. Cũng giống mẫu điện thoại hay kiểu xe máy: lúc mới ra chỉ vài người dùng, vài năm sau khắp nơi, rồi dần biến mất.
Hệ quả là hai địa điểm cùng thời sẽ có tỷ lệ các kiểu gần giống nhau. Xếp các địa điểm sao cho đường tỷ lệ của mọi kiểu đều có dạng phình ở giữa, bạn sẽ được một trật tự hợp lý về thời gian. Có hai biến thể: xếp chuỗi theo có hay không một kiểu nào đó, và xếp chuỗi theo tần suất, tức tỷ lệ phần trăm của mỗi kiểu.
Petrie và các ngôi mộ Ai Cập
Câu chuyện kinh điển thường được kể là của nhà khảo cổ người Anh Flinders Petrie vào cuối thế kỷ 19. Ông có trong tay hàng trăm ngôi mộ thời tiền triều đại ở Ai Cập, không có văn tự, không có địa tầng chồng lớp, chỉ có đồ tuỳ táng. Ông nhận thấy một kiểu bình có quai dần dần thay đổi: quai từ chỗ dùng được trở thành chỉ còn là đường trang trí. Dựa vào điều đó và tổ hợp đồ tuỳ táng trong từng mộ, ông xếp các mộ thành một chuỗi, gọi là định tuổi theo trình tự.
Cách làm của Petrie tốn rất nhiều công sức thủ công. Về sau, các nhà toán học và khảo cổ học phát triển những cách xếp dựa trên ma trận và máy tính, cho phép xử lý hàng trăm đơn vị với hàng chục kiểu hiện vật. Ý tưởng gốc vẫn vậy: giống nhau thì gần nhau.
Thử xếp chuỗi với bốn di chỉ giả định
Bảng sau là số liệu giả định để minh hoạ, không phải dữ liệu thật của di chỉ nào. Bốn di chỉ một lớp, mỗi nơi đếm mảnh gốm theo ba kiểu hoa văn: in thừng, khắc vạch, tô màu. Các hàng đã được xếp lại theo trật tự hợp lý.
| Di chỉ (đã xếp) | In thừng | Khắc vạch | Tô màu |
|---|---|---|---|
| Di chỉ Q | khoảng 70% | khoảng 30% | gần như không có |
| Di chỉ S | khoảng 40% | khoảng 50% | khoảng 10% |
| Di chỉ P | khoảng 15% | khoảng 55% | khoảng 30% |
| Di chỉ R | gần như không có | khoảng 35% | khoảng 65% |
Theo trật tự Q, S, P, R, cột in thừng giảm dần, cột tô màu tăng dần, còn cột khắc vạch phình ở giữa. Mọi cột đều có dạng một đỉnh, đúng vòng đời mong đợi. Nếu đổi chỗ S và P, cột khắc vạch vẫn tạm ổn nhưng cột in thừng sẽ lên xuống thất thường, dấu hiệu trật tự sai.
Nhưng hãy để ý: đọc từ R về Q cũng thoả mãn y hệt. Xếp chuỗi cho biết bốn di chỉ nối nhau theo trật tự nào, không cho biết đầu nào là sớm. Chiều thời gian phải lấy từ nơi khác: một di chỉ nhiều lớp có in thừng nằm dưới tô màu, hoặc một kết quả carbon-14.
Các bước xếp chuỗi theo tần suất
Dù làm bằng tay hay bằng phần mềm, quy trình cơ bản gồm những bước sau.
- Chọn các đơn vị cần xếp: di chỉ một lớp, ngôi mộ, hoặc lớp ở nhiều nơi.
- Xác định hệ thống phân loại hiện vật thống nhất cho mọi đơn vị, bằng cùng tiêu chí.
- Đếm và quy ra tỷ lệ phần trăm cho từng đơn vị; loại các đơn vị có quá ít hiện vật vì tỷ lệ không đáng tin.
- Sắp xếp thử các đơn vị sao cho mỗi kiểu có đường tỷ lệ một đỉnh.
- Kiểm tra bằng địa tầng hoặc định tuổi tuyệt đối để xác định chiều thời gian.
- Ghi rõ những đơn vị không khớp vào chuỗi và tìm nguyên nhân.
Khi nào xếp chuỗi cho kết quả sai?
Khác biệt do chức năng. Một khu xưởng làm gốm, một khu mộ và một khu ở có thành phần hiện vật khác nhau dù cùng thời. Đặt chúng chung một chuỗi là so sánh khập khiễng.
Khác biệt do vùng. Các làng cách xa nhau có thể ưa các kiểu khác nhau ở cùng thời điểm. Xếp chuỗi hoạt động tốt nhất trong một khu vực nhỏ, văn hoá đồng nhất.
Mẫu quá ít. Ba mươi mảnh gốm cho tỷ lệ dao động mạnh. Một đơn vị có ít hiện vật có thể bị đặt sai vị trí chỉ vì ngẫu nhiên.
Đơn vị bị trộn. Một di chỉ tưởng là một lớp nhưng thực ra gồm hai giai đoạn sẽ cho tỷ lệ trung bình giả, nằm lọt vào giữa chuỗi một cách đáng ngờ.
Cảm nhận phương pháp bằng đồ vật quen thuộc
Muốn thấy vòng đời một đỉnh rõ nhất, hãy nghĩ tới những bức ảnh chụp đường phố một thành phố Việt Nam qua nhiều thời kỳ. Ở những tấm sớm, xe đạp chiếm phần lớn khung hình. Ở những tấm muộn hơn, xe máy tăng dần rồi áp đảo, còn xe đạp thưa đi. Ở những tấm gần đây, ô tô xuất hiện ngày càng nhiều. Không cần biết năm chụp, chỉ đếm tỷ lệ phương tiện trong từng tấm, bạn đã xếp được chúng thành một chuỗi khá hợp lý.
Bài tập này cũng cho thấy giới hạn. Ảnh chụp ở trung tâm và ở vùng ven cùng một ngày có thể có tỷ lệ rất khác nhau, giống như khác biệt vùng trong khảo cổ. Ảnh chụp trước cổng một trường học vào giờ tan tầm sẽ nhiều xe đạp hơn hẳn ảnh chụp ở chợ, giống như khác biệt chức năng giữa khu mộ và khu ở. Và chỉ cần biết một tấm chắc chắn cũ hơn tấm kia, bạn mới biết chuỗi nên đọc từ đầu nào.
Hệ thống phân loại quyết định kết quả
Một điểm hay bị bỏ qua là kết quả xếp chuỗi phụ thuộc vào cách chia loại ngay từ đầu. Nếu chia quá thô, chẳng hạn chỉ phân gốm thành có hoa văn và không hoa văn, mọi di chỉ trông giống nhau và chuỗi không có gì để xếp. Nếu chia quá mịn, mỗi loại chỉ có vài mảnh, tỷ lệ dao động mạnh và chuỗi bị nhiễu. Người nghiên cứu thường thử vài cách chia, chọn cách cho đường vòng đời rõ nhất, và ghi lại tiêu chí để người sau kiểm tra được.
Xếp chuỗi khác loại hình học và địa tầng ở chỗ nào?
- Loại hình học xếp các kiểu hiện vật theo trình tự phát triển; xếp chuỗi xếp các đơn vị như mộ, di chỉ theo thành phần hiện vật.
- Địa tầng cho thứ tự lẫn chiều thời gian ở một điểm; xếp chuỗi cho thứ tự giữa nhiều điểm rời nhau nhưng thiếu chiều.
- Cả ba đều là định tuổi tương đối và thường được dùng cùng nhau, rồi neo vào các con số định tuổi tuyệt đối.
Câu hỏi thường gặp
Xếp chuỗi niên đại là gì?
Là phương pháp sắp xếp các di chỉ hoặc ngôi mộ theo trình tự thời gian dựa vào sự giống nhau trong thành phần hiện vật. Những đơn vị có tỷ lệ các kiểu đồ vật gần giống nhau được coi là gần nhau về thời gian.
Vì sao xếp chuỗi không cho biết đầu nào sớm hơn?
Vì một trật tự thoả mãn quy luật vòng đời thì đọc ngược lại cũng thoả mãn. Chiều thời gian phải lấy từ địa tầng ở di chỉ nhiều lớp hoặc từ kết quả định tuổi tuyệt đối.
Ai thường được nhắc tới khi nói về xếp chuỗi?
Flinders Petrie, nhà khảo cổ người Anh, với việc sắp xếp các mộ tiền triều đại ở Ai Cập vào cuối thế kỷ 19 dựa trên đồ tuỳ táng, đặc biệt là sự biến đổi của một kiểu bình có quai.
Xếp chuỗi có dùng được cho khu mộ táng không?
Có, khu mộ là đối tượng kinh điển của phương pháp này vì mỗi mộ là một sự kiện riêng, không chồng lớp lên nhau, nhưng đồ tuỳ táng thay đổi theo thời gian.
Cần bao nhiêu hiện vật để xếp chuỗi theo tần suất?
Không có con số cố định, nhưng đơn vị có quá ít hiện vật cho tỷ lệ dao động mạnh và dễ bị đặt sai. Người nghiên cứu thường loại hoặc đánh dấu riêng các đơn vị như vậy.