Thời đồ đá kéo dài hơn ba triệu năm: công cụ đá cổ nhất được biết có tuổi khoảng 3,3 triệu năm, còn kim loại chỉ được dùng rộng rãi trong khoảng năm, bảy nghìn năm gần đây. Như vậy hơn 99 phần trăm thời gian con người làm công cụ là thời đồ đá.
Trong lời nói hằng ngày, “người tiền sử” là một hình ảnh duy nhất: mặc da thú, ở hang, cầm rìu đá. Hình ảnh ấy gộp chung những sinh vật cách nhau hàng triệu năm, khác nhau về cơ thể, bộ não và lối sống. Bài này tách khối ấy ra thành từng phần có niên đại, để bạn đọc sách giáo khoa và tin khảo cổ mà không bị lẫn.
Các mốc lớn của thời tiền sử
Các con số dưới đây là khoảng phổ biến trong tài liệu khoa học phổ thông. Nhiều mốc còn tranh luận và đã thay đổi khi có phát hiện mới, nên luôn đọc kèm chữ “khoảng”.
| Mốc, cách nay khoảng | Điều gì xảy ra | Độ chắc chắn |
|---|---|---|
| 3,3 triệu năm | Công cụ đá cổ nhất được biết, ở Đông Phi | Còn ít di chỉ, đang được nghiên cứu thêm |
| 2,5–2,8 triệu năm | Những loài đầu tiên thuộc chi Người | Phụ thuộc cách xếp loại hoá thạch |
| gần 2 triệu năm | Người đứng thẳng (Homo erectus) lan ra ngoài châu Phi | Khá chắc ở khoảng thời gian |
| vài trăm nghìn năm | Dùng lửa thường xuyên rõ dần | Còn tranh luận về thời điểm sớm nhất |
| khoảng 300.000 năm | Loài người hiện đại (Homo sapiens) xuất hiện ở châu Phi | Mốc đã lùi xa so với sách cũ |
| khoảng 40.000 năm | Người Neanderthal biến mất; tranh hang động đã có ở nhiều nơi | Sai số vài nghìn năm |
| khoảng 11.000–12.000 năm | Nông nghiệp bắt đầu ở vài vùng | Mỗi vùng một thời điểm |
| khoảng 5.000–7.000 năm | Đồng, rồi đồng thau được dùng rộng hơn ở một số vùng | Lan dần, sớm muộn khác nhau |
Đọc bảng từ trên xuống, ta thấy khoảng cách giữa các hàng co lại rất nhanh. Phần lớn những gì ta coi là “văn minh” dồn vào vài hàng cuối, trong khi các hàng đầu trải dài hàng triệu năm.
“Người tiền sử” gồm những ai?
Câu trả lời khiến nhiều người bất ngờ: không có một “người tiền sử” duy nhất.
Không phải một loài mà nhiều loài
Chi Người có nhiều loài, một số nối tiếp nhau, một số sống cùng thời. Người đứng thẳng tồn tại rất lâu, trải qua hàng trăm nghìn năm, trên nhiều châu lục. Người Neanderthal sống ở châu Âu và Tây Á trong vài trăm nghìn năm. Loài người hiện đại xuất hiện ở châu Phi rồi lan ra khắp thế giới. Ngày nay chỉ còn một loài là chúng ta.
Có lúc nhiều loài cùng tồn tại
Người hiện đại và người Neanderthal đã gặp nhau, và nghiên cứu di truyền cho thấy họ có con chung: nhiều người ngày nay ngoài châu Phi mang một phần nhỏ gen Neanderthal. Như vậy “người tiền sử” không phải một hàng người xếp nối tiếp, mà giống một bụi cây có nhiều nhánh, phần lớn đã khô.
Cách gọi trong sách giáo khoa
Sách Lịch sử phổ thông ở Việt Nam dùng các tên “người tối cổ” và “người tinh khôn”. Đây là cách gọi gộp cho học sinh dễ theo, mỗi tên bao gồm nhiều loài hoặc nhiều giai đoạn. Khi đọc thêm tài liệu khác, bạn sẽ gặp tên khoa học cụ thể hơn.
Đá cũ và đá mới khác nhau thế nào?
Hai chữ “cũ” và “mới” nghe như hai nửa bằng nhau, nhưng thực tế chênh nhau rất xa.
Thời đá cũ: phần dài nhất
Thời đồ đá cũ chiếm gần trọn hơn ba triệu năm. Công cụ được ghè đẽo, tức là đập cho vỡ thành cạnh sắc, từ những mảnh tước đơn giản tới rìu tay cân đối hai mặt. Con người sống bằng săn bắt, hái lượm, đánh cá, di chuyển theo mùa và theo nguồn thức ăn. Nhóm người thường nhỏ, vài chục người, và thay đổi kỹ thuật diễn ra rất chậm, có khi một kiểu công cụ được dùng gần như nguyên dạng trong hàng trăm nghìn năm.
Thời đá mới: ngắn mà thay đổi nhanh
Thời đồ đá mới chỉ bắt đầu khoảng hơn mười nghìn năm trước ở những vùng sớm nhất. Công cụ được mài nhẵn, đồ gốm xuất hiện ở nhiều nơi, con người trồng trọt, chăn nuôi và định cư lâu dài hơn. Trong vài nghìn năm, thay đổi diễn ra nhanh hơn cả hàng triệu năm trước đó cộng lại.
Vì sao ranh giới không đều giữa các vùng?
Đá cũ, đá mới không phải mốc năm chung cho cả thế giới mà là giai đoạn kỹ thuật. Có vùng bước vào thời đá mới sớm, có vùng muộn hơn hàng nghìn năm, có nhóm người vẫn sống bằng săn bắt hái lượm tới gần đây. Vì vậy khi đọc niên đại một di chỉ, cần biết nó thuộc vùng nào chứ không chỉ thuộc “thời” nào.
Vì sao ta hay gộp thời tiền sử thành một khối?
Lý do đầu tiên là thiếu chữ viết. Thời có chữ viết có tên người, tên nước, năm tháng; thời trước đó chỉ có công cụ, xương và lớp đất. Không có câu chuyện kể bằng lời, quá khứ ấy trở thành một nền phông chung. Lý do thứ hai là tỷ lệ trong sách: thời nguyên thuỷ hơn ba triệu năm thường chỉ chiếm vài bài, ngang với vài thế kỷ của lịch sử thành văn.
Lý do thứ ba là hình ảnh. Tranh vẽ, phim, bảo tàng thường dựng một cảnh “người tiền sử” duy nhất. Chiếc rìu đá được trưng bày cạnh mảnh gốm, dù chiếc rìu có thể già hơn mảnh gốm hàng trăm nghìn năm. Nếu nhãn hiện vật không ghi rõ niên đại, người xem tự gộp chúng lại.
Cách đọc niên đại thời tiền sử cho đúng
Một vài thói quen giúp tránh nhầm khi đọc sách, xem bảo tàng hay đọc tin.
Hỏi “khoảng bao nhiêu nghìn năm hay triệu năm”. Đây là câu hỏi đầu tiên. Một hiện vật hàng chục nghìn năm và một hiện vật hàng triệu năm thuộc về những thế giới hoàn toàn khác nhau.
Để ý phương pháp. Niên đại dưới khoảng 50.000 năm có thể dùng carbon-14 cho vật hữu cơ. Xa hơn phải dùng các phương pháp khác như phát quang, đồng vị trong đá núi lửa, hoặc so sánh địa tầng. Mỗi phương pháp có giới hạn và sai số riêng.
Phân biệt loài và văn hoá. Một kiểu công cụ không nhất thiết gắn với một loài người duy nhất. Có những kỹ thuật chế tác được nhiều loài dùng, và một loài có thể dùng nhiều kỹ thuật.
Chấp nhận con số thay đổi. Mốc xuất hiện của loài người hiện đại đã lùi từ khoảng 200.000 năm trong nhiều sách cũ về khoảng 300.000 năm. Thay đổi như vậy là bình thường khi có hoá thạch và phương pháp đo mới.
Những câu nói quen miệng nên sửa
Sửa cách nói hằng ngày là cách rẻ nhất để gỡ ngộ nhận.
- “Người tiền sử ở hang” — nhiều nhóm sống ngoài trời, hang chỉ là nơi dấu vết dễ được giữ lại hơn.
- “Người tiền sử ngu ngơ” — người hiện đại thời đồ đá có bộ não như chúng ta; họ làm công cụ tinh xảo, vẽ tranh, đi biển tới các đảo xa.
- “Từ đồ đá lên đồ kim loại là một bước” — đó là quá trình kéo dài hàng nghìn năm, mỗi vùng một nhịp, và đồ đá vẫn được dùng song song rất lâu.
- “Người từ khỉ mà ra” — người và các loài vượn người hiện nay có chung tổ tiên, chứ không phải người tiến hoá từ loài khỉ đang sống.
Mỗi câu sửa lại đều kéo theo một câu hỏi về niên đại, và đó chính là thói quen đáng có khi nhìn vào quá khứ xa.
Câu hỏi thường gặp
Thời đồ đá kéo dài bao lâu?
Nếu tính từ công cụ đá cổ nhất được biết, khoảng 3,3 triệu năm trước, tới khi kim loại phổ biến ở các vùng sớm nhất, khoảng vài nghìn năm trước, thì thời đồ đá kéo dài hơn ba triệu năm.
Người tối cổ và người tinh khôn có sống cùng thời không?
Đây là hai cách gọi gộp trong sách giáo khoa cho các giai đoạn khác nhau. Một số loài người cổ đã cùng tồn tại với người hiện đại trong một thời gian, như người Neanderthal, nhưng phần lớn người tối cổ sống trước rất lâu.
Người Neanderthal có phải tổ tiên trực tiếp của chúng ta không?
Không phải tổ tiên trực tiếp mà là một nhánh họ hàng. Tuy vậy hai nhóm từng có con chung, nên nhiều người hiện nay ngoài châu Phi mang một phần nhỏ gen Neanderthal.
Vì sao mốc xuất hiện loài người hiện đại thay đổi?
Vì các hoá thạch mới được phát hiện và định tuổi lại bằng phương pháp chính xác hơn. Nhiều sách cũ ghi khoảng 200.000 năm, tài liệu hiện nay thường ghi khoảng 300.000 năm.
Khi nào con người bắt đầu dùng kim loại?
Đồng được dùng ở một số vùng từ khoảng bảy, tám nghìn năm trước, đồng thau phổ biến hơn từ khoảng năm nghìn năm trước. Mỗi vùng bước vào thời kim khí ở một thời điểm khác nhau.
Người thời đồ đá có thông minh như chúng ta không?
Người hiện đại thời đồ đá có bộ não và khả năng như chúng ta ngày nay. Khác biệt nằm ở công cụ, tri thức tích luỹ và môi trường sống, không ở trí tuệ bẩm sinh.