Thứ tự Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun rồi Đông Sơn được xác lập trước hết nhờ những di chỉ có nhiều tầng văn hoá chồng lên nhau, tầng dưới mang gốm kiểu sớm, tầng trên mang gốm kiểu muộn; sau đó mới có carbon-14 gắn con số vào từng giai đoạn.
Trong sách Lịch sử, bốn giai đoạn này hiện ra như bốn bậc thang đã có sẵn. Nhưng các nhà khảo cổ không tìm thấy tấm biển nào ghi số thứ tự. Họ dựng chuỗi ấy từ đất và gốm vỡ, qua nhiều đợt khai quật ở vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ trong nửa sau thế kỷ XX. Hiểu cách dựng chuỗi giúp bạn thấy vì sao thứ tự này vững, trong khi con số niên đại của mỗi giai đoạn vẫn còn được tinh chỉnh.
Di chỉ nhiều tầng: nơi thứ tự hiện ra trực tiếp
Một hố, nhiều thời
Có những gò đất người xưa sống liên tục hoặc quay lại nhiều lần qua hàng thế kỷ. Mỗi đợt cư trú để lại một lớp đất chứa gốm, công cụ, than bếp. Lớp sau phủ lên lớp trước. Khi đào một hố thẳng xuống, người khai quật đi ngược thời gian: lớp trên cùng muộn nhất, lớp dưới cùng sớm nhất.
Di chỉ Đồng Đậu, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, là ví dụ thường được nhắc: tại đây các lớp mang đặc trưng Phùng Nguyên, Đồng Đậu và Gò Mun nằm chồng lên nhau trong cùng một địa điểm. Một di chỉ như vậy có giá trị hơn nhiều di chỉ một tầng, vì nó cho thấy thứ tự ngay trong đất, không cần suy luận qua so sánh.
Vì sao một di chỉ chưa đủ
Một hố đào có thể gặp xáo trộn cục bộ. Thứ tự chỉ được coi là chắc khi nhiều di chỉ ở các nơi khác nhau cho cùng một trật tự, và không có di chỉ nào cho trật tự ngược lại mà không có lý do giải thích được.
Xếp chuỗi gốm: theo dõi kiểu dáng đổi dần
Gốm là hiện vật lý tưởng để theo dõi thời gian. Nó vỡ nhanh nên được làm mới liên tục, mỗi thế hệ thợ gốm thay đổi chút ít cách tạo dáng miệng, cách trang trí, độ dày, chất liệu. Gốm vỡ lại hầu như không phân huỷ, nên mảnh gốm có mặt trong gần như mọi lớp cư trú.
Phương pháp xếp chuỗi dựa trên một quan sát đơn giản: một kiểu trang trí xuất hiện, phổ biến dần, rồi mai một. Nếu đếm tỷ lệ các kiểu trong từng lớp, rồi sắp các lớp sao cho đường biểu diễn mỗi kiểu có dạng phình ở giữa, thon hai đầu, ta được một trật tự thời gian hợp lý. Trật tự ấy được kiểm lại bằng những di chỉ nhiều tầng.
Trong chuỗi bốn giai đoạn, sách chuyên ngành mô tả gốm Phùng Nguyên với hoa văn khắc vạch, in chấm tinh tế, nhiều đường cong uốn lượn; các giai đoạn sau đổi dần sang những phong cách khác, và tới Đông Sơn thì gốm nhìn chung thô hơn, trang trí giản dị hơn, trong khi đồ đồng chiếm vị trí nổi bật. Những mô tả này dùng để nhận diện giai đoạn của một lớp đất, không phải để chấm đẹp xấu.
Bốn giai đoạn và khoảng niên đại thường gặp
Khi đã có thứ tự, carbon-14 từ than và gỗ trong các lớp cho phép gắn con số vào từng giai đoạn. Khoảng dưới đây là con số làm tròn thường gặp trong tài liệu phổ thông và bảo tàng; các tác giả có thể chênh nhau và ranh giới giữa hai giai đoạn kề nhau là vùng chuyển tiếp.
| Giai đoạn | Khoảng niên đại phổ biến | Chất liệu nổi bật |
|---|---|---|
| Phùng Nguyên | khoảng 2000 – 1500 TCN | Đồ đá mài tinh, gốm trang trí phong phú, đồ đồng còn ít |
| Đồng Đậu | khoảng 1500 – 1000 TCN | Đồ đồng tăng lên, khuôn đúc |
| Gò Mun | khoảng 1000 – 700 TCN | Đồ đồng chiếm tỷ lệ lớn hơn đồ đá |
| Đông Sơn | khoảng thế kỷ VII TCN – thế kỷ I, II CN | Đồ đồng phát triển cao, xuất hiện đồ sắt |
Hãy đọc cột giữa như khoảng gần đúng. Thứ tự bốn dòng là phần vững nhất; con số ở ranh giới mỗi dòng là phần dễ được điều chỉnh nhất khi có thêm mẫu đo.
Carbon-14 gắn con số vào chuỗi như thế nào?
Khi thứ tự đã rõ, việc còn lại là neo từng giai đoạn vào năm lịch. Người ta lấy than bếp, gỗ cháy, đôi khi xương trong các lớp đã xác định là Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, đo carbon-14 rồi hiệu chỉnh. Mỗi giai đoạn nhận một cụm kết quả, và khoảng niên đại của giai đoạn là vùng mà cụm kết quả ấy phủ.
Điểm đáng chú ý là carbon-14 và địa tầng kiểm tra lẫn nhau. Nếu một mẫu trong lớp Gò Mun cho tuổi sớm hơn phần lớn mẫu Phùng Nguyên, người nghiên cứu không vội đảo thứ tự, mà xem lại mẫu: có phải than trôi từ lớp dưới lên, có phải gỗ từ thân cây rất già, hay lỗi ghi chép. Trật tự đã được nhiều di chỉ xác nhận có sức nặng hơn một kết quả đơn lẻ. Ngược lại, nếu nhiều mẫu tốt cùng chỉ về một hướng, chính cách chia giai đoạn mới cần xem lại.
Thứ tự vững đến đâu, con số vững đến đâu?
Thứ tự: rất vững. Được xác nhận ở nhiều di chỉ nhiều tầng, khớp với chuỗi gốm và với tỷ lệ đồ đồng tăng dần. Một phát hiện mới khó đảo ngược được.
Con số giữa chuỗi: khá vững. Các giai đoạn có nhiều mẫu carbon-14 hội tụ cho khoảng tương đối ổn định.
Ranh giới giữa hai giai đoạn: mềm. Văn hoá không đổi trong một ngày. Có di chỉ mang cả đặc trưng hai giai đoạn, và cách xếp chúng làm ranh giới dịch vài chục tới cả trăm năm.
Áp cho vùng khác: thận trọng. Chuỗi này dựng chủ yếu ở lưu vực sông Hồng. Các lưu vực sông Mã, sông Cả có những biến thể địa phương, không nhất thiết khớp mốc từng năm.
Một tình huống trong lớp học
Một học sinh lớp sáu hỏi: nếu không ai ghi lại, sao biết người Phùng Nguyên sống trước người Đông Sơn? Thay vì đọc định nghĩa, cô giáo xếp một chồng giấy màu lên bàn, mỗi màu là một lớp, rồi đặt lên mỗi tờ một mẩu giấy vẽ hình chiếc nồi khác nhau. Cả lớp tự thấy rằng chồng giấy giữ thứ tự đặt xuống, và chiếc nồi nằm ở tờ dưới được đặt trước.
Sau đó cô đưa ra tình huống khó hơn: một bạn rút một tờ ở giữa ra rồi nhét lại lên trên. Các em hiểu ngay vì sao người khai quật phải ghi chép kỹ và vì sao cần nhiều di chỉ cùng xác nhận. Một hoạt động như vậy chỉ cần mười phút nhưng để lại hiểu biết lâu hơn nhiều so với việc chép bốn tên văn hoá.
Những ngộ nhận thường gặp
Khi học hoặc dạy về bốn giai đoạn này, có vài cách hiểu sai hay lặp lại:
- Nghĩ rằng mỗi giai đoạn là một dân tộc khác nhau thay thế nhau. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là sự phát triển liên tục của cư dân cùng vùng, với các giai đoạn nối tiếp.
- Nghĩ rằng giai đoạn mới bắt đầu thì giai đoạn cũ biến mất ngay. Thực tế có thời gian chồng lấn giữa các vùng.
- Nghĩ rằng con số trên bảng là ngày bắt đầu và kết thúc chính xác.
- Nghĩ rằng đồ đá biến mất khi có đồ đồng. Đồ đá còn được dùng song song trong thời gian dài.
Việc không cần làm: không cần thuộc từng kiểu hoa văn gốm. Hiểu nguyên lý chồng lớp và chuỗi kiểu dáng là đủ để tự giải thích vì sao thứ tự được tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Phùng Nguyên cách đây bao lâu?
Tài liệu phổ thông thường ghi khoảng 4.000 tới 3.500 năm cách ngày nay, tức khoảng 2000 tới 1500 trước Công nguyên. Con số được làm tròn và có thể chênh giữa các tài liệu.
Di chỉ nhiều tầng là gì?
Là nơi người xưa sinh sống qua nhiều giai đoạn, để lại các lớp đất chứa hiện vật nằm chồng lên nhau. Lớp dưới sớm hơn lớp trên, nên thứ tự thời gian hiện ra ngay trong hố khai quật.
Xếp chuỗi gốm có cho ra năm cụ thể không?
Không. Xếp chuỗi chỉ cho thứ tự trước sau. Muốn có năm, phải gắn chuỗi với các mẫu carbon-14 hoặc với hiện vật có niên đại đã biết.
Vì sao dùng gốm mà không dùng đồ đá để xếp chuỗi?
Gốm vỡ nhanh, được làm mới liên tục và thay đổi kiểu dáng rõ qua các thế hệ, lại có mặt nhiều trong hầu hết lớp cư trú. Đồ đá đổi kiểu chậm hơn nên kém nhạy.
Bốn giai đoạn này có phải bốn dân tộc khác nhau không?
Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là quá trình phát triển liên tục của cư dân cùng vùng trong thời đồ đồng, các giai đoạn nối tiếp nhau với những thay đổi dần về kỹ thuật và phong cách.