Dòng niên đại dưới hiện vật khảo cổ thường là niên đại của cả nền văn hoá hoặc của lớp đất chứa nó, ghi theo khoảng có sai số, không phải năm chính xác hiện vật được làm ra. Đọc đúng là đọc mốc tính, độ rộng khoảng và mức chắc chắn.
Đứng trước tủ kính, nhiều người chụp lại dòng “Văn hoá Đông Sơn, khoảng 2.500 – 2.000 năm cách ngày nay” rồi về kể rằng chiếc rìu ấy đúng 2.500 tuổi. Con số trên nhãn không sai, nhưng nó trả lời một câu hỏi khác với câu người xem tự đặt ra. Bài này đi qua từng thành phần của một dòng niên đại trong trưng bày khảo cổ ở Việt Nam, để lần sau bạn biết chữ nào là phương pháp, chữ nào là quy ước, chữ nào là dè dặt có chủ ý của người làm bảo tàng.
Một dòng niên đại gồm những thành phần nào?
Phần lớn nhãn khảo cổ trong bảo tàng ở Việt Nam ghép từ bốn đến năm thành phần. Không phải nhãn nào cũng đủ, nhưng biết khung thì thấy ngay chỗ thiếu.
| Thành phần | Ví dụ thường gặp | Nghĩa thật |
|---|---|---|
| Tên văn hoá hoặc thời kỳ | Văn hoá Sa Huỳnh; thời đại đồ đá mới | Hiện vật được xếp vào một nhóm di tích có đặc trưng chung, niên đại kế thừa từ cả nhóm |
| Khoảng thời gian | khoảng 2.500 – 2.000 năm cách ngày nay | Khoảng hoạt động của cả nền văn hoá, không phải tuổi một vật |
| Mốc tính | cách ngày nay, TCN, thế kỷ | Đếm lùi từ hiện tại hoặc theo lịch Công nguyên |
| Từ dè dặt | khoảng, sơ kỳ, muộn, có thể | Mức chắc chắn, độ rộng sai số |
| Nơi phát hiện | tên di chỉ, tỉnh hiện nay | Bối cảnh — thứ làm nên giá trị niên đại |
Thành phần cuối hay bị bỏ qua nhất mà lại quan trọng nhất. Một hiện vật rời khỏi bối cảnh, ví dụ do người dân nhặt được rồi giao nộp, chỉ còn niên đại suy theo kiểu dáng. Hiện vật lấy từ hố khai quật có ghi lớp đất thì có thể gắn với mẫu than, mẫu xương đã định tuổi trong cùng lớp.
“Cách ngày nay” và “trước Công nguyên” khác nhau ra sao?
Hai cách đếm, một khoảng thời gian
“Cách ngày nay” đếm lùi từ hiện tại, còn “trước Công nguyên” đếm lùi từ năm 1 Công nguyên. Hai cách lệch nhau khoảng hai nghìn năm. Khoảng 2.500 năm cách ngày nay tương ứng khoảng thế kỷ V trước Công nguyên. Bảo tàng thường dùng “cách ngày nay” cho thời tiền sử vì con số tròn dễ nhớ, và dùng thế kỷ, năm Công nguyên cho thời có chữ viết.
Trong báo cáo khoa học, “cách ngày nay” của định tuổi carbon-14 có mốc cố định là năm 1950, ký hiệu BP. Trên nhãn bảo tàng, độ chênh vài chục năm giữa 1950 và năm bạn đứng xem không có ý nghĩa, vì khoảng sai số của niên đại tiền sử đã lớn hơn nhiều.
Khi nhãn trộn hai cách
Một số nhãn ghi văn hoá Phùng Nguyên “khoảng 4.000 – 3.500 năm cách ngày nay” ở tủ này, nhưng tờ giới thiệu bên cạnh lại ghi “khoảng 2000 – 1500 TCN”. Hai cách ghi ấy nói cùng một khoảng thời gian. Muốn so hai nền văn hoá, bạn đổi cả hai về một hệ trước rồi mới so, đừng đặt một con số “cách nay” cạnh một con số TCN.
Vì sao nhãn ghi khoảng rộng hàng trăm năm?
Khoảng rộng là kết quả trung thực, không phải sự lười. Một nền văn hoá kéo dài nhiều thế kỷ, gồm hàng chục di chỉ, mỗi di chỉ có vài mẫu định tuổi, mỗi mẫu lại có sai số riêng. Người soạn nhãn gộp tất cả thành một khoảng bao trùm, rồi làm tròn để khách đọc được.
Với văn hoá Đông Sơn, các tài liệu phổ thông thường ghi khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên tới khoảng thế kỷ I – II Công nguyên. Hai đầu mút ấy không phải ngày khai sinh và ngày khép lại. Đầu sớm là nơi các đặc trưng Đông Sơn bắt đầu rõ trong lớp đất, nối tiếp giai đoạn Gò Mun. Đầu muộn là lúc đồ Đông Sơn vẫn còn trong mộ nhưng đã lẫn nhiều đồ thời Hán. Ranh giới hai đầu vì vậy mờ, và các nhà nghiên cứu còn bàn.
Khi thấy một nhãn ghi khoảng rất hẹp cho thời tiền sử, ví dụ chỉ năm mươi năm, bạn nên tò mò hơn là tin ngay. Có thể đó là niên đại của riêng một mẫu, kèm sai số đã bị lược bớt khi in.
Niên đại của hiện vật hay của nền văn hoá?
Phần lớn là của nền văn hoá. Chiếc rìu đồng được xếp vào Đông Sơn nhờ kiểu dáng, rồi nhận luôn khoảng niên đại của Đông Sơn. Bản thân chiếc rìu có thể thuộc nửa đầu hoặc nửa sau khoảng ấy.
Đôi khi là của lớp đất hay ngôi mộ. Nhãn ghi tên di chỉ cụ thể và một khoảng hẹp hơn thường dựa vào mẫu định tuổi lấy ngay trong lớp hoặc trong quan tài. Đây là loại niên đại sát với hiện vật nhất mà khảo cổ thường có.
Hiếm khi là của chính vật liệu. Định tuổi trực tiếp một vật chỉ làm được khi vật có chứa chất phù hợp: gỗ, xương, sợi vải cho carbon-14, hay gốm nung cho phương pháp phát quang nhiệt. Đồ đá và đồ đồng không định tuổi trực tiếp theo cách đó.
Niên đại theo kiểu dáng ghi kèm chữ dè dặt. Những chữ như “sơ kỳ”, “muộn”, “có thể” cho biết người làm nhãn đang suy từ hình dáng và so sánh, chưa có mẫu đo.
Những chữ nhỏ nói lên mức chắc chắn
Người làm trưng bày chọn từ rất có chủ ý. Đọc kỹ các chữ dưới đây, bạn biết nhãn đang khẳng định hay đang nghiêng về một giả thuyết.
- “Khoảng”: con số đã làm tròn, sai số thường tính bằng thế kỷ với thời đồ đồng và bằng nghìn năm với thời đồ đá.
- “Sơ kỳ, trung kỳ, hậu kỳ”: vị trí tương đối trong một nền văn hoá, xếp chủ yếu theo thay đổi kiểu dáng gốm và công cụ.
- “Thuộc văn hoá X” khác “mang yếu tố văn hoá X”: câu sau thừa nhận hiện vật có nét lai hoặc ở vùng giáp ranh.
- “Niên đại tham khảo” hay để trống niên đại: bảo tàng chưa đủ căn cứ và chọn không ghi, việc này đáng trân trọng.
- Dấu chấm hỏi trong ngoặc sau một năm: niên đại đang tranh luận, thường có trong tờ chú giải chuyên sâu hơn là nhãn tủ.
Một tình huống quen: hai bảo tàng ghi hai con số
Một giáo viên Lịch sử đưa lớp đi hai bảo tàng trong một học kỳ. Ở nơi thứ nhất, văn hoá Sa Huỳnh ghi khoảng 3.000 – 2.000 năm cách ngày nay. Ở nơi thứ hai, khoảng thế kỷ V trước Công nguyên tới thế kỷ I Công nguyên. Học sinh hỏi bên nào đúng.
Cả hai cùng đúng theo cách của mình. Nơi thứ nhất gộp cả giai đoạn tiền Sa Huỳnh vào, nên đầu sớm lùi xa hơn. Nơi thứ hai chỉ tính giai đoạn Sa Huỳnh điển hình với mộ chum và đồ sắt phát triển. Cách giải thích tốt nhất cho học sinh không phải chọn một con số, mà chỉ ra mỗi nhãn đang khoanh vùng cái gì. Đây cũng là bài học quý về cách khoa học làm việc: con số đi kèm định nghĩa.
Lần tới đứng trước tủ kính, đọc theo thứ tự nào?
Năm bước dưới đây mất chừng một phút cho mỗi hiện vật, và đủ để bạn kể lại cho người khác mà không nói sai.
- Đọc tên văn hoá hoặc thời kỳ trước, con số sau. Con số chỉ có nghĩa khi biết nó thuộc về nhóm nào.
- Xác định mốc tính: “cách ngày nay” hay TCN, Công nguyên. Nếu cần so với một tủ khác, đổi về cùng một hệ.
- Nhìn độ rộng khoảng. Rộng hàng nghìn năm là thời đồ đá; rộng vài thế kỷ là thời kim khí; hẹp tới từng năm thì thường có chữ viết hay đồng tiền đi kèm.
- Tìm nơi phát hiện. Hiện vật có tên di chỉ cụ thể đáng tin hơn hiện vật chỉ ghi “sưu tầm”.
- Ghi lại chữ dè dặt. Khi kể lại, giữ nguyên chữ “khoảng” hoặc “có thể”, đừng biến nó thành năm tròn.
Việc không cần làm: không cần nhớ hết các mốc. Nhớ thứ tự lớn — đồ đá cũ, đồ đá mới, đồ đồng, đồ sắt — và nhớ một hai nền văn hoá tiêu biểu mỗi thời là đủ để đặt mọi nhãn khác vào chỗ của nó.
Câu hỏi thường gặp
Niên đại ghi trên nhãn bảo tàng có phải tuổi chính xác của hiện vật không?
Thường là không. Phần lớn nhãn ghi khoảng hoạt động của cả nền văn hoá hoặc của lớp đất chứa hiện vật, đã làm tròn. Tuổi riêng của một vật hiếm khi đo được trực tiếp.
2.000 năm cách ngày nay là khoảng thế kỷ nào?
Khoảng đầu Công nguyên. Bạn lấy năm hiện tại trừ đi số năm, kết quả dương là năm Công nguyên, âm là năm trước Công nguyên. Với thời tiền sử, sai lệch vài chục năm không đáng kể.
Vì sao hai bảo tàng ghi niên đại khác nhau cho cùng một văn hoá?
Mỗi nơi có thể khoanh vùng khác nhau, gộp hoặc tách giai đoạn sớm, hoặc cập nhật kết quả định tuổi ở thời điểm khác nhau. Hãy xem mỗi nhãn đang nói về giai đoạn nào trước khi so.
Đồ đồng có định tuổi bằng carbon-14 được không?
Kim loại không chứa carbon hữu cơ để đo. Người ta định tuổi gỗ, than, xương hay vải đi kèm trong cùng lớp hoặc cùng mộ, rồi suy ra niên đại cho đồ đồng.
Hiện vật ghi “sưu tầm” có niên đại đáng tin không?
Niên đại ấy thường suy từ kiểu dáng so với hiện vật đã khai quật, nên dùng được ở mức tham khảo. Thiếu bối cảnh lớp đất, khó thu hẹp khoảng thời gian hơn.