Niên đại một nền văn hoá cổ được sửa vì bốn lý do: phát hiện thêm di chỉ sớm hơn hay muộn hơn, có thêm mẫu đo carbon-14 chính xác hơn, cách hiệu chỉnh kết quả thay đổi, và định nghĩa nền văn hoá được vẽ lại. Sửa là dấu hiệu khoa học đang làm việc, không phải dấu hiệu sai.
Phụ huynh xem lại sách Lịch sử của con và thấy con số khác hồi mình đi học. Giáo viên đọc hai giáo trình xuất bản cách nhau vài chục năm thì gặp hai khoảng niên đại không trùng. Người ngoài nghề dễ kết luận các nhà khảo cổ không thống nhất, hoặc con số nào cũng là đoán. Thật ra mỗi lần sửa có lý do cụ thể, và hiểu lý do ấy giúp bạn biết nên tin con số nào, tin đến mức nào.
Lý do thứ nhất: tìm thấy di chỉ mới
Đầu mút dịch theo di chỉ sớm nhất và muộn nhất
Khoảng niên đại của một nền văn hoá về thực chất là khoảng giữa di chỉ sớm nhất và muộn nhất đã biết. Chỉ cần khai quật thêm một hang có lớp sâu hơn, đầu sớm lập tức lùi lại. Khảo cổ học Việt Nam còn nhiều vùng chưa khảo sát kỹ, nhất là vùng núi và thềm lục địa ven biển, nên khả năng các đầu mút còn dịch chuyển là có thật.
Ví dụ văn hoá Hoà Bình
Văn hoá Hoà Bình, giới quốc tế gọi là Hoabinhian, là văn hoá đá cũ muộn và đá mới sớm mang tên nơi phát hiện đầu tiên ở miền núi phía Bắc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Khi được định nghĩa vào nửa đầu thế kỷ XX, chưa có carbon-14, nên niên đại chỉ ước theo kiểu công cụ và lớp vỏ ốc. Về sau, các kết quả carbon-14 từ nhiều hang ở Việt Nam và các nước lân cận cho thấy văn hoá này bắt đầu sớm hơn nhiều so với hình dung ban đầu, có nơi tới khoảng trên dưới hai mươi nghìn năm cách ngày nay, và kéo dài rất lâu. Con số cụ thể vẫn đang được bàn, một phần vì mẫu vỏ ốc trong hang đá vôi có xu hướng cho tuổi già hơn thật.
Lý do thứ hai: mẫu mới, máy đo mới
Những phép đo carbon-14 đầu tiên cho di chỉ Việt Nam được làm từ nhiều thập niên trước bằng phương pháp đếm phân rã, cần lượng mẫu lớn, thường là cả một nắm than gom từ nhiều chỗ trong lớp. Than gom như vậy có thể trộn những mảnh khác tuổi, và sai số công bố thường rộng.
Ngày nay phép đo bằng máy gia tốc chỉ cần một hạt lúa cháy, một mẩu xương nhỏ, một mảnh than đơn lẻ. Người nghiên cứu có thể chọn đúng loại mẫu sống ngắn ngày, nằm chắc chắn trong lớp, tránh được những sai lệch kiểu gỗ già hay than trôi từ nơi khác tới. Khi số liệu mới đủ nhiều, các khoảng niên đại cũ dựa vào vài mẫu thô được thay thế.
Lý do thứ ba: cách đổi carbon-14 sang năm lịch thay đổi
Kết quả carbon-14 thô không phải năm lịch. Lượng carbon-14 trong khí quyển thay đổi theo thời gian, nên người ta phải đổi kết quả thô sang năm lịch bằng đường cong hiệu chỉnh quốc tế, dựng từ vòng cây, trầm tích, san hô có tuổi biết trước. Đường cong này được cập nhật định kỳ.
Hệ quả là cùng một kết quả đo, đổi theo đường cong cũ và mới có thể ra hai khoảng năm lịch lệch nhau, đặc biệt ở các thời đoạn xa như thời đồ đá. Nhiều sách cũ còn công bố thẳng kết quả chưa hiệu chỉnh, mà kết quả chưa hiệu chỉnh thường trẻ hơn tuổi thật, có khi lệch hàng nghìn năm ở thời đá cũ muộn. Người đọc gặp hai con số khác nhau nhiều khi chỉ đang thấy hai cách quy đổi cho cùng một phép đo.
Lý do thứ tư: định nghĩa nền văn hoá được vẽ lại
Một nền văn hoá khảo cổ là một nhóm di chỉ có đặc trưng chung do người nghiên cứu khoanh lại. Khi phát hiện thêm nhiều di chỉ chuyển tiếp, ranh giới có thể được vẽ lại: tách một giai đoạn sớm thành nền văn hoá riêng, hoặc gộp hai nhóm từng tách biệt.
Trường hợp Sa Huỳnh là ví dụ dễ thấy. Có tài liệu tính cả giai đoạn tiền Sa Huỳnh nên đầu sớm lùi về cuối thiên niên kỷ II trước Công nguyên, có tài liệu chỉ tính giai đoạn mộ chum điển hình với đồ sắt nên đầu sớm muộn hơn nhiều. Hai con số khác nhau không vì phép đo khác, mà vì phạm vi khác.
Chuỗi Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun cũng từng được bàn nhiều về ranh giới. Có di chỉ mang đặc điểm của cả hai giai đoạn liền nhau, xếp vào bên này hay bên kia sẽ kéo đầu mút của giai đoạn tương ứng dịch đi. Vì vậy, khi so hai tài liệu, việc đầu tiên nên làm là xem mỗi tài liệu đặt những di chỉ nào vào nền văn hoá đang bàn, rồi mới so con số.
Nhận ra kiểu thay đổi qua dấu hiệu trong tài liệu
Khi so hai tài liệu ghi hai khoảng niên đại khác nhau, bảng dưới giúp đoán nhanh nguyên nhân trước khi đọc kỹ.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có khả năng | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Tài liệu mới có đầu sớm lùi xa hẳn | Phát hiện di chỉ hoặc lớp sớm hơn | Tìm tên di chỉ mới được nhắc tới |
| Hai con số lệch vài trăm tới vài nghìn năm ở thời đồ đá | Một bên chưa hiệu chỉnh | Xem có ghi “đã hiệu chỉnh” hay ký hiệu năm lịch không |
| Khoảng mới hẹp hơn khoảng cũ | Có thêm mẫu đo tốt, chọn mẫu kỹ hơn | Xem số mẫu và loại mẫu được dùng |
| Tên giai đoạn thay đổi, thêm “tiền” hay “hậu” | Định nghĩa văn hoá được vẽ lại | Xem tài liệu tính những di chỉ nào |
| Con số mới tròn trịa, không nguồn | Có thể chép lại, rút gọn | Tìm tài liệu chuyên ngành gốc |
Nên tin con số nào khi các nguồn vênh nhau?
Với việc học ở trường, dùng khoảng ghi trong sách giáo khoa đang dùng. Đó là con số đã qua thẩm định, phục vụ mục đích nắm thứ tự và quy mô thời gian. Khi trả bài, ghi đúng theo sách và giữ chữ “khoảng”.
Với việc tìm hiểu sâu, ưu tiên tài liệu chuyên ngành mới, có nêu loại mẫu và đã hiệu chỉnh. Một khoảng rộng nhưng có giải thích đáng tin hơn một con số gọn không nguồn.
Với bài báo, mạng xã hội, coi con số là thông tin cần kiểm. Câu “lùi lịch sử lại hàng nghìn năm” thường là cách đưa tin, còn báo cáo khoa học gốc dè dặt hơn nhiều.
Giải thích cho học sinh khi các em thấy số khác nhau
Giáo viên có thể biến chuyện số liệu thay đổi thành một bài học về cách khoa học làm việc. Vài gợi ý:
- Đặt hai con số cạnh nhau trên bảng, hỏi các em đoán vì sao khác, rồi mới giải thích bốn lý do.
- Nhấn mạnh thứ tự các nền văn hoá ổn định hơn con số. Đá cũ trước đá mới, Phùng Nguyên trước Đông Sơn, điều đó không đổi khi niên đại được tinh chỉnh.
- Cho các em thấy chữ “khoảng” và sai số là phần của câu trả lời, không phải lời xin lỗi.
- Tránh kể chuyện “các nhà khoa học sai rồi”. Nói đúng hơn là họ có thêm dữ kiện và cập nhật.
Học sinh hiểu được điều này sẽ đọc mọi tin khoa học về sau một cách bình tĩnh hơn, từ niên đại khảo cổ tới tuổi các vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Niên đại trong sách giáo khoa Lịch sử có thay đổi giữa các bộ sách không?
Có thể khác nhau đôi chút về cách làm tròn và phạm vi giai đoạn. Thứ tự các nền văn hoá thì thống nhất. Khi học, dùng con số trong sách đang dùng ở trường.
Carbon-14 chưa hiệu chỉnh thường lệch về phía nào?
Với phần lớn các thời đoạn tiền sử, tuổi carbon-14 thô trẻ hơn tuổi lịch thật, độ lệch tăng dần khi đi về quá khứ xa. Vì vậy niên đại thời đồ đá trong sách cũ thường cần đổi lại.
Văn hoá Hoà Bình là gì?
Đó là nền văn hoá đá cũ muộn và đá mới sớm phân bố rộng ở Đông Nam Á, đặt theo nơi phát hiện đầu tiên ở miền núi phía Bắc Việt Nam, nổi tiếng với công cụ cuội ghè một mặt.
Một phát hiện mới có làm đảo lộn toàn bộ niên đại không?
Hiếm khi. Một di chỉ mới thường chỉ đẩy một đầu mút hoặc thêm một giai đoạn. Phải nhiều kết quả độc lập cùng hướng thì khung niên đại chung mới được viết lại.
Vì sao bài báo hay nói lùi lịch sử hàng nghìn năm?
Đó thường là cách đưa tin gây chú ý. Báo cáo khoa học gốc thường chỉ nói một di chỉ có niên đại sớm hơn những gì đã biết ở vùng đó, kèm sai số và điều kiện.