Trống đồng không có năm đúc khắc trên thân, nên niên đại được suy gián tiếp: xếp trống vào loại và nhóm theo kiểu dáng, hoa văn; tìm trống trong mộ hay lớp đất đã định tuổi; đo carbon-14 trên vật liệu hữu cơ đi kèm. Kết quả là một khoảng thời gian, thường rộng vài thế kỷ.
Người xem bảo tàng hay hỏi chiếc trống này bao nhiêu tuổi, và câu trả lời ngay thẳng thường làm họ hơi thất vọng: chúng ta biết khá chắc trống thuộc thời kỳ nào, nhưng hiếm khi biết nó được đúc trong thế kỷ nào. Phần dưới đi qua từng lớp lập luận mà giới nghiên cứu dùng, từ khung phân loại đã hơn một trăm năm tuổi tới những phép đo gần đây, để bạn hiểu vì sao khoảng ấy rộng và nó có thể thu hẹp đến đâu.
Vì sao không đo tuổi trực tiếp chiếc trống được?
Carbon-14 chỉ đo được vật từng là sinh vật sống, như gỗ, than, xương, vỏ, sợi thực vật. Đồng thau là hợp kim của đồng với thiếc và chì, không chứa carbon hữu cơ có tuổi. Phương pháp phát quang nhiệt dùng cho gốm nung cũng không áp vào kim loại.
Điều này khác với đồ gốm cùng thời. Một nồi gốm Đông Sơn về nguyên lý có thể đo phát quang để biết lần nung cuối, còn chiếc trống đứng cạnh nó trong tủ kính thì không có cách đo tương tự. Người xem thấy hai hiện vật cùng ghi một khoảng niên đại, nhưng con đường đi tới khoảng ấy khác nhau hoàn toàn.
Phân tích hợp kim và đồng vị chì cho biết kim loại có thể đến từ vùng mỏ nào, giúp so sánh các nhóm trống với nhau. Nhưng thành phần hợp kim không tự nói ra năm tháng. Vì vậy mọi niên đại của trống đồng đều là niên đại suy luận, và cách suy luận quyết định độ tin cậy.
Bước đầu: xếp loại theo kiểu dáng
Khung bốn loại của Heger
Đầu thế kỷ XX, nhà nghiên cứu người Áo Franz Heger chia trống đồng Đông Nam Á thành bốn loại chính, đánh số I tới IV. Trống loại I là những chiếc thân chia ba phần rõ: tang phình, thân thẳng, chân choãi, mặt có ngôi sao giữa và các vành hoa văn. Phần lớn trống Đông Sơn tiêu biểu thuộc loại này, và loại I được coi là sớm nhất trong bốn loại.
Khung Heger là niên đại tương đối thô: nó nói trống loại I nhìn chung sớm hơn các loại khác, không nói một chiếc cụ thể ra đời năm nào.
Chia nhỏ loại I thành nhóm
Các nhà nghiên cứu Việt Nam sau này chia trống loại I thành nhiều nhóm nhỏ hơn dựa trên tỷ lệ các phần thân, số cánh sao, cách sắp xếp vành hoa văn, mức độ hiện thực hay cách điệu của hình người, chim, thuyền. Ý tưởng chung là hoa văn đi từ chỗ tả thực, chi tiết sang chỗ cách điệu, giản lược, và nhóm tả thực được xếp sớm hơn. Đây là giả định hợp lý nhưng vẫn là giả định, nên các bảng chia nhóm của những tác giả khác nhau không hoàn toàn trùng nhau.
Bối cảnh tìm thấy: phần quyết định độ tin cậy
Một chiếc trống có giá trị niên đại cao nhất khi được tìm trong mộ hay lớp đất có ghi chép khai quật. Khi đó, những thứ nằm cùng chỗ trở thành nhân chứng: gỗ quan tài và than đo được carbon-14, đồ gốm xếp được theo chuỗi, đôi khi tiền đồng thời Hán cho mốc “không sớm hơn”.
Ngược lại, rất nhiều trống nổi tiếng được người dân tìm thấy khi đào ao, làm đất từ đầu thế kỷ trước, rồi qua tay nhiều người trước khi tới bảo tàng. Trống Ngọc Lũ là ví dụ quen thuộc: được phát hiện tình cờ ở vùng đồng bằng sông Hồng, không kèm hồ sơ lớp đất. Với những chiếc như vậy, niên đại chỉ có thể suy theo kiểu dáng, và khoảng ghi trên nhãn vì thế dựa vào so sánh với các trống có bối cảnh.
Đây cũng là lý do luật di sản yêu cầu báo cho chính quyền khi phát hiện hiện vật dưới đất: hiện vật bị nhấc ra khỏi chỗ không có ghi chép thì mất đi phần thông tin quý nhất, kể cả khi chính nó còn nguyên vẹn.
Lõi khuôn và vết tích đúc: một nguồn ít người biết
Trống đồng được đúc bằng khuôn hai phần với một lõi đất ở giữa. Sau khi đúc, đôi khi còn sót lại đất lõi khuôn bám bên trong tang hoặc chân trống. Nếu trong đất lõi có lẫn than, trấu hay sợi thực vật trộn vào khi làm khuôn, các mẫu này có thể đo carbon-14, và đất nung của lõi về nguyên lý cũng có thể đo bằng phát quang.
Cách này hấp dẫn vì nó đo đúng thời điểm đúc, không qua trung gian là ngôi mộ. Nhưng mẫu thường rất ít, dễ nhiễm bẩn từ đất chôn hoặc từ lần xử lý bảo quản trước đó, và không phải chiếc trống nào cũng còn đất lõi. Kết quả vì vậy được đọc cùng các nguồn khác, không đứng riêng.
Bảng tóm tắt: mỗi chứng cứ thu hẹp niên đại được bao nhiêu
Bảng dưới xếp các nguồn từ thô tới mịn. Một chiếc trống có càng nhiều dòng được đánh dấu thì khoảng niên đại trên nhãn càng đáng tin.
| Chứng cứ | Trả lời câu hỏi | Mức thu hẹp thường gặp |
|---|---|---|
| Loại Heger | Thuộc nhóm lớn nào | Rất thô, cả một thời kỳ dài |
| Nhóm nhỏ theo hoa văn | Sớm hay muộn trong loại I | Vài thế kỷ, tuỳ cách chia |
| Mộ hoặc lớp đất có ghi chép | Cùng thời với những gì | Vài thế kỷ hoặc hẹp hơn nếu có mẫu tốt |
| Carbon-14 trên đồ đi kèm | Con số tuyệt đối có sai số | Thường một tới hai thế kỷ sau hiệu chỉnh |
| Tiền đồng có niên đại | Mốc không sớm hơn | Khép được đầu sớm của ngôi mộ |
| Mẫu từ lõi khuôn | Thời điểm đúc | Tốt nhất nếu mẫu sạch, nhưng hiếm |
Những ngộ nhận hay gặp về tuổi trống đồng
“Trống càng to càng cổ.” Kích thước phản ánh kỹ thuật, nguồn kim loại và mục đích dùng, không tỷ lệ với tuổi. Có trống nhỏ rất sớm và trống lớn muộn hơn.
“Trống có gỉ xanh dày là trống mấy nghìn năm.” Lớp gỉ phụ thuộc đất chôn, độ ẩm, muối khoáng nhiều hơn là thời gian. Gỉ cũng có thể được tạo nhanh bằng hoá chất, nên không dùng để định tuổi.
“Mọi trống đồng đều thuộc thời Đông Sơn.” Trống tiếp tục được đúc và dùng nhiều thế kỷ sau, ở nhiều tộc người trong khu vực, với kiểu dáng khác. Các loại muộn trong khung Heger phản ánh điều đó.
“Trống càng đẹp càng sớm.” Giả định tả thực đi trước cách điệu có cơ sở nhưng không phải luật. Trình độ của từng lò đúc, từng vùng có thể khác nhau trong cùng một thời gian.
Khi đọc về niên đại một chiếc trống, hỏi thêm gì?
Lần tới đọc bài báo hay chú thích nói về một chiếc trống, bạn có thể dò nhanh mấy chỗ sau:
- Trống được tìm trong khai quật hay phát hiện tình cờ, sưu tầm.
- Niên đại dựa vào kiểu dáng hay có mẫu đo đi kèm.
- Nếu có carbon-14, mẫu là gì: gỗ quan tài, than trong mộ hay đất lõi khuôn.
- Tác giả xếp trống vào nhóm nào và nhóm ấy được định niên đại dựa trên những trống có bối cảnh nào.
Không cần làm: không cần tự đếm cánh sao hay vành hoa văn để đoán tuổi. Đó là việc của người nghiên cứu có trong tay hàng trăm chiếc để so. Phần của người đọc là phân biệt được niên đại có chứng cứ đi kèm với niên đại suy từ hình dáng.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng cổ nhất ở Việt Nam bao nhiêu tuổi?
Các trống loại I sớm thường được đặt vào khoảng giữa thiên niên kỷ I trước Công nguyên. Chưa có cách xác định chiếc nào cổ nhất một cách chắc chắn, vì phần lớn niên đại suy từ kiểu dáng và bối cảnh.
Heger là ai và vì sao phân loại của ông còn được dùng?
Franz Heger là nhà nghiên cứu người Áo, đầu thế kỷ XX chia trống đồng Đông Nam Á thành bốn loại. Khung này đơn giản, dễ dùng nên vẫn là ngôn ngữ chung, dù các nhà nghiên cứu đã chia nhỏ hơn nhiều.
Phân tích đồng vị chì có cho biết tuổi trống không?
Không trực tiếp. Đồng vị chì giúp đoán vùng mỏ cung cấp kim loại, từ đó so sánh các nhóm trống. Tuổi vẫn phải dựa vào bối cảnh và mẫu hữu cơ đi kèm.
Vì sao trống phát hiện tình cờ khó định niên đại hơn?
Vì mất bối cảnh: không còn biết trống nằm ở lớp đất nào, đi cùng đồ vật gì. Khi đó chỉ còn so kiểu dáng với những trống đã khai quật có ghi chép.
Người dân nhặt được trống đồng thì nên làm gì?
Giữ nguyên hiện trạng nơi phát hiện, không tự đào tiếp, báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan văn hoá. Theo luật di sản, cổ vật phát hiện dưới đất thuộc sở hữu toàn dân.