Âm lịch Việt Nam lệch lịch Trung Quốc: do múi giờ, không do phong tục

Âm lịch Việt Nam lệch âm lịch Trung Quốc ở một số năm vì Việt Nam tính lịch theo giờ kinh tuyến 105 độ Đông (múi giờ +7), còn Trung Quốc theo kinh tuyến 120 độ Đông (múi giờ +8). Khi trăng mới rơi gần nửa đêm, hai nước có thể bắt đầu tháng khác ngày.

Nhiều người nghĩ người Việt “ăn Tết theo lịch Tàu”. Thật ra âm lịch là một phương pháp tính, áp vào vị trí địa lý nào thì ra lịch của nơi đó. Hiểu cơ chế này giúp bạn giải thích vì sao có năm Tết hai nước khác nhau, và vì sao một sự kiện ghi âm lịch ở Việt Nam không phải lúc nào cũng đổi được bằng bảng lịch Trung Quốc.

Âm lịch phụ thuộc giờ địa phương ở chỗ nào?

Theo cách tính hiện nay, ngày mùng 1 của tháng âm lịch là ngày chứa thời điểm sóc, tức lúc Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời, trăng mới. Thời điểm sóc là một khoảnh khắc thiên văn duy nhất trên toàn cầu, nhưng nó rơi vào ngày nào lại tuỳ đồng hồ của nơi tính lịch.

Giờ Hà Nội chậm hơn giờ Bắc Kinh một giờ. Nếu sóc xảy ra lúc 0 giờ 30 phút sáng theo giờ Bắc Kinh, thì ở Việt Nam lúc đó mới là 23 giờ 30 phút của ngày hôm trước. Kết quả: tháng âm lịch Việt Nam bắt đầu sớm hơn Trung Quốc một ngày. Chỉ những lần sóc rơi trong khoảng một giờ quanh nửa đêm mới gây lệch, nên phần lớn các tháng hai lịch vẫn trùng nhau.

Ngoài ngày sóc, âm lịch còn dùng các tiết khí, đặc biệt là “trung khí”, để quyết định tháng nào là tháng nhuận và tháng nào chứa đông chí. Khi một trung khí rơi sát nửa đêm, việc lệch một giờ có thể làm hai nước đặt tháng nhuận khác nhau, và khi đó khoảng lệch không còn là một ngày mà là cả một tháng.

Những năm lệch hay được nhắc tới

Các ví dụ dưới đây được nhiều tài liệu phổ thông về lịch Việt Nam dẫn lại. Bạn có thể tự kiểm bằng hai cuốn lịch vạn niên của hai nước.

Trường hợp năm 1968 đặc biệt ở chỗ trong cùng một nước có hai ngày Tết, vì hai miền dùng hai cách tính khác nhau. Trường hợp năm 1985 là ví dụ rõ nhất cho thấy lệch một giờ có thể biến thành lệch cả tháng.

Thời xưa Việt Nam có lịch riêng không?

Có. Các triều đại Việt Nam có cơ quan chuyên trách thiên văn và làm lịch, soạn lịch rồi ban hành hằng năm. Thời Nguyễn, cơ quan này là Khâm thiên giám, và lịch ban hành mang tên Hiệp kỷ lịch. Phương pháp tính chịu ảnh hưởng lớn của lịch pháp Trung Hoa cùng thời, nhưng việc tính và ban hành là của triều đình Việt Nam.

Vì phương pháp và kinh độ tính có thể khác, sử liệu cho thấy có những năm lịch Việt Nam và lịch Trung Hoa không khớp nhau ở ngày đầu tháng hoặc tháng nhuận. Các nhà nghiên cứu lịch Việt Nam đã dựng lại những năm lệch này từ sử liệu. Chi tiết từng năm nên tra trong các công trình chuyên khảo, không nên suy ra từ một chương trình tính hiện đại.

Hệ quả thực tế khi tra cứu và quy đổi

Đổi ngày sử Việt Nam, dùng bảng lịch Việt Nam

Một sự kiện ghi “mùng 1 tháng Tám” trong sử Việt nên tra trong bảng âm lịch Việt Nam đã dựng lại, không lấy bảng âm lịch Trung Quốc thay vào. Ở những năm hai lịch lệch nhau, dùng nhầm bảng là lệch một ngày, thậm chí lệch một tháng.

Phần mềm lịch nhập từ nước ngoài

Một số ứng dụng lịch âm phổ biến trên thế giới được làm theo âm lịch Trung Quốc. Dùng chúng để tra ngày lễ ở Việt Nam đa số năm không sao, nhưng ở năm lệch sẽ ra sai. Khi cần chính xác, chọn ứng dụng ghi rõ tính theo múi giờ +7 hoặc đối chiếu với lịch do cơ quan có thẩm quyền ở Việt Nam công bố.

Các nước khác dùng âm lịch

Hàn Quốc, cộng đồng người Hoa ở nhiều nước cũng dùng âm lịch, mỗi nơi theo giờ chuẩn của mình. Cùng nguyên tắc ấy, Tết ở Hàn Quốc cũng có năm không trùng với Trung Quốc hay Việt Nam.

Tự kiểm một năm có lệch hay không

Không cần phần mềm chuyên dụng, bạn có thể tự kiểm một ngày cụ thể theo các bước sau.

1. Tra thời điểm sóc của tháng cần xét trong niên giám thiên văn hoặc bảng pha Mặt Trăng, thường ghi theo giờ quốc tế (UTC).
2. Cộng 7 giờ để ra giờ Việt Nam, cộng 8 giờ để ra giờ Bắc Kinh.
3. Nếu hai kết quả rơi vào cùng một ngày dương lịch, tháng đó hai nước bắt đầu cùng ngày.
4. Nếu giờ Bắc Kinh đã sang ngày mới còn giờ Việt Nam vẫn ở ngày trước, tháng âm lịch Việt Nam bắt đầu sớm hơn một ngày.
5. Riêng chuyện tháng nhuận phải xét cả các trung khí trong năm, nên với câu hỏi lệch cả tháng hãy dựa vào lịch đã công bố của hai nước.

Bài tập này hợp với học sinh THPT: nó dùng đúng kiến thức múi giờ, đọc giờ quốc tế, và cho kết quả có thể kiểm bằng tờ lịch thật. Rằm, Trung thu và mọi ngày lễ khác tính từ mùng 1 nên cũng lệch theo đúng cách đó.

Những hiểu lầm nên tránh

Âm lịch là lịch “của Trung Quốc”. Âm dương lịch là một phương pháp; nhiều nước ở Đông Á dùng và tính theo vị trí của mình. Lịch Việt Nam hiện nay do Việt Nam tính và công bố.

Tết lệch là do “người Việt muốn khác”. Lệch là kết quả thiên văn của việc chọn múi giờ, không phải lựa chọn phong tục từng năm.

Năm nào cũng lệch. Phần lớn các năm hai lịch trùng nhau hoàn toàn. Lệch chỉ xảy ra khi sóc hoặc trung khí rơi sát nửa đêm.

Lệch một ngày thì không quan trọng. Với ngày giỗ, ngày lễ, hay khi đổi ngày sử sang dương lịch, một ngày vẫn là sai. Tra đúng bảng của Việt Nam là đủ để tránh.

Gợi ý cho giờ học Địa lí, Khoa học tự nhiên

Ví dụ Tết lệch là cầu nối tốt giữa bài múi giờ trong môn Địa lí và bài chuyển động của Mặt Trăng trong môn Khoa học tự nhiên. Giáo viên có thể cho học sinh xem quả địa cầu, xác định kinh tuyến 105 độ Đông đi qua Việt Nam và 120 độ Đông đi gần bờ biển phía đông Trung Quốc, rồi đặt câu hỏi: nếu trăng mới xuất hiện lúc nửa đêm ở một nơi, nơi kia lúc ấy là mấy giờ?

Học sinh tự suy ra được cơ chế mà không cần thuộc năm lệch nào. Phần còn lại, như năm 1985 lệch cả tháng, là ví dụ mở rộng cho em nào tò mò, không cần đưa vào kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp