Lịch Julius cho mỗi năm dài trung bình 365,25 ngày, dài hơn năm mùa thật khoảng 11 phút. Sau nhiều thế kỷ, lịch trôi khỏi mùa khoảng mười ngày, nên năm 1582 lịch Gregory xoá mười ngày và bỏ bớt năm nhuận ở các năm tròn thế kỷ.
Dương lịch mà Việt Nam đang dùng chính là lịch Gregory. Hiểu nó sinh ra từ lịch Julius thế nào giúp bạn đọc đúng các ngày tháng châu Âu trước thế kỷ XX, hiểu vì sao năm 1900 không nhuận còn năm 2000 lại nhuận, và biết lúc nào phải cộng thêm 10, 11, 12 hay 13 ngày khi quy đổi.
Lịch Julius tính năm dài bao nhiêu và sai ở đâu?
Lịch Julius được Julius Caesar cho áp dụng ở La Mã từ năm 45 TCN. Quy tắc rất gọn: năm thường 365 ngày, cứ bốn năm thêm một ngày nhuận, nên năm trung bình dài đúng 365,25 ngày. Với người thời ấy, quy tắc này đã là bước tiến lớn so với lịch La Mã cũ phải thêm tháng tuỳ ý.
Vấn đề nằm ở năm chí tuyến, tức khoảng thời gian Mặt Trời quay lại cùng một điểm xuân phân. Năm này dài khoảng 365,2422 ngày, ngắn hơn năm Julius chừng 11 phút. Mười một phút mỗi năm nghe nhỏ, nhưng cộng dồn thì cứ khoảng 128 năm lịch lại chậm hơn mùa một ngày. Ngày xuân phân trên trời vẫn đến đúng nhịp, còn tờ lịch thì lùi dần ra sau.
Đến thế kỷ XVI, xuân phân thật rơi vào khoảng ngày 11 tháng 3 theo lịch Julius, sớm hơn mốc 21 tháng 3 mà người tính lịch châu Âu dùng làm chuẩn. Với một xã hội nông nghiệp và với việc tính các ngày lễ theo mùa, sai số ấy đã đủ lớn để buộc phải sửa.
Cải cách năm 1582 làm đúng hai việc gì?
Cải cách Gregory không phát minh ra lịch mới từ đầu. Nó giữ nguyên tên tháng, độ dài tháng, tuần lễ, cách đánh số năm, và chỉ chỉnh hai chỗ.
Việc thứ nhất: xoá mười ngày một lần
Giáo hoàng Gregory XIII ban hành cải cách năm 1582. Sau thứ Năm ngày 4 tháng 10 năm 1582 là thứ Sáu ngày 15 tháng 10. Mười ngày từ 5 đến 14 tháng 10 không tồn tại ở những nơi áp dụng ngay. Điều đáng chú ý là thứ trong tuần vẫn nối tiếp liền mạch: thứ Năm sang thứ Sáu, tuần lễ không bị cắt.
Vì sao chỉ mười ngày mà không phải mười ba ngày, nếu lịch đã trôi từ thời Caesar? Vì người cải cách không muốn trả lịch về đúng thời Caesar mà về thời Công đồng Nicaea năm 325, lúc xuân phân rơi vào khoảng 21 tháng 3. Từ năm 325 đến năm 1582, độ trôi tích luỹ vào khoảng mười ngày.
Việc thứ hai: sửa quy tắc năm nhuận
Xoá ngày chỉ chữa phần sai đã có; muốn lịch không trôi tiếp thì phải bớt năm nhuận. Quy tắc mới: năm chia hết cho 4 là năm nhuận, trừ năm tròn thế kỷ; năm tròn thế kỷ chỉ nhuận khi chia hết cho 400. Như vậy cứ 400 năm lịch bỏ bớt ba ngày nhuận so với lịch Julius, năm trung bình còn 365,2425 ngày, chỉ dài hơn năm chí tuyến khoảng 26 giây.
Năm nào nhuận theo lịch nào?
Bảng dưới là phép thử nhanh cho các năm hay làm học sinh lúng túng. Cột cuối cho biết hai lịch có chọn khác nhau hay không.
| Năm | Lịch Julius | Lịch Gregory | Hai lịch có khác nhau không |
|---|---|---|---|
| 1600 | Nhuận (chia hết cho 4) | Nhuận (chia hết cho 400) | Giống nhau |
| 1700 | Nhuận | Không nhuận (tròn thế kỷ, không chia hết cho 400) | Khác — chênh tăng thêm 1 ngày |
| 1800 | Nhuận | Không nhuận | Khác — chênh tăng thêm 1 ngày |
| 1900 | Nhuận | Không nhuận | Khác — chênh tăng thêm 1 ngày |
| 2000 | Nhuận | Nhuận (chia hết cho 400) | Giống nhau |
| 2024 | Nhuận | Nhuận | Giống nhau |
| 2100 | Nhuận | Không nhuận | Khác — chênh sẽ thành 14 ngày |
Câu hỏi “năm 1900 có nhuận không” vì thế có hai đáp án tuỳ lịch. Theo dương lịch đang dùng thì không: tháng Hai năm 1900 chỉ có 28 ngày. Nhiều phần mềm bảng tính từng coi năm 1900 là năm nhuận để tương thích với chương trình cũ, nên ai tính khoảng ngày quanh mốc này bằng máy nên kiểm lại bằng tay.
Khoảng chênh giữa hai lịch thay đổi theo thời kỳ nào?
Khoảng chênh không cố định ở mười ngày. Mỗi năm tròn thế kỷ không chia hết cho 400, lịch Julius có ngày 29 tháng 2 còn lịch Gregory thì không, nên khoảng chênh tăng thêm một ngày. Mốc đổi tính từ ngày 29 tháng 2 theo lịch Julius của năm đó.
| Thời kỳ (theo lịch Julius) | Gregory sớm hơn Julius | Ví dụ dùng khi quy đổi |
|---|---|---|
| 15/10/1582 (Gregory) đến 28/2/1700 | 10 ngày | Các văn bản châu Âu thế kỷ XVII |
| 1/3/1700 đến 28/2/1800 | 11 ngày | Anh đổi lịch năm 1752 phải bỏ 11 ngày |
| 1/3/1800 đến 28/2/1900 | 12 ngày | Văn bản Nga thế kỷ XIX |
| 1/3/1900 đến 28/2/2100 | 13 ngày | Nga đổi lịch năm 1918 phải bỏ 13 ngày |
Quy tắc thực hành: muốn đổi một ngày theo lịch Julius sang lịch Gregory, cộng số ngày ở cột giữa ứng với thời kỳ của ngày đó. Muốn đổi ngược thì trừ. Đừng mang con số 13 ngày của thế kỷ XX áp cho một bức thư viết năm 1650.
Lịch Gregory đã chính xác hẳn chưa?
Chưa tuyệt đối, nhưng đủ dùng rất lâu. Năm Gregory dài hơn năm chí tuyến khoảng 26 giây, nên phải mất khoảng ba nghìn năm lịch mới trôi một ngày. Các nhà thiên văn còn lưu ý rằng chính năm chí tuyến cũng thay đổi chậm theo thời gian và tốc độ tự quay của Trái Đất không đều, nên con số ba nghìn năm chỉ là ước lượng.
Thời gian qua đã có nhiều đề xuất sửa tiếp, chẳng hạn bỏ thêm ngày nhuận vào năm 4000, nhưng chưa có quy tắc nào được chấp nhận chung. Với người đọc sử, điều cần nhớ đơn giản hơn: mọi ngày tháng từ sau cải cách đều đọc thẳng được, còn ngày tháng trước cải cách phải biết người viết dùng lịch nào.
Việt Nam có phải xoá ngày khi chuyển sang dương lịch không?
Không. Châu Âu phải xoá ngày vì họ sửa chính cuốn lịch mình đang dùng. Việt Nam xưa dùng âm dương lịch, một hệ khác hẳn, nên khi dương lịch Gregory được dùng trong hành chính từ thời thuộc Pháp thì đó là thêm một hệ lịch chạy song song, không phải sửa hệ cũ. Mỗi ngày đều có một tên âm lịch và một tên dương lịch, không ngày nào biến mất.
Hệ quả cho người đọc sử Việt Nam là một việc khác: quy đổi ngày âm lịch ghi trong sử sang dương lịch. Với các sự kiện trước tháng 10 năm 1582, bạn sẽ gặp câu hỏi đổi sang lịch Julius hay lịch Gregory ngoại suy. Sách tra cứu nghiêm túc luôn ghi rõ điều này ở phần lời dẫn; không thấy ghi thì nên đối chiếu thêm một nguồn.
Đọc ngày tháng cũ: ba lỗi hay gặp và cách tránh
Tưởng mọi nước đổi lịch năm 1582. Chỉ một số nước theo Công giáo đổi ngay. Anh đổi năm 1752, Nga đổi năm 1918, Hy Lạp năm 1923. Một ngày ghi ở Luân Đôn năm 1700 vẫn là ngày Julius.
Cộng sai số ngày. Dùng bảng thời kỳ ở trên, không dùng một con số cho mọi thế kỷ. Chú ý mốc đổi là cuối tháng Hai của năm tròn thế kỷ, không phải ngày 1 tháng 1.
Đổi lịch cho ngày trước năm 1582 mà không ghi chú. Quy ước quốc tế thường giữ ngày trước 15/10/1582 theo lịch Julius. Có sách lại dùng lịch Gregory kéo ngược về trước (gọi là lịch Gregory ngoại suy). Khi trích, ghi rõ đang dùng lịch nào để người sau khỏi cộng trừ lần nữa.
Câu hỏi thường gặp
Dương lịch Việt Nam đang dùng là lịch Julius hay lịch Gregory?
Là lịch Gregory, lịch dân sự chung của hầu hết các nước hiện nay. Lịch Julius chỉ còn dùng trong một số lĩnh vực chuyên biệt như thiên văn (dưới dạng số ngày Julius) và cách tính ngày lễ của vài cộng đồng.
Mười ngày bị xoá năm 1582 có làm sai thứ trong tuần không?
Không. Thứ Năm ngày 4 tháng 10 nối thẳng sang thứ Sáu ngày 15 tháng 10. Chu kỳ bảy ngày của tuần lễ chạy liên tục, chỉ có số ngày trong tháng bị nhảy.
Vì sao năm 2000 là năm nhuận còn năm 1900 thì không?
Theo lịch Gregory, năm tròn thế kỷ chỉ nhuận khi chia hết cho 400. Năm 2000 chia hết cho 400 nên nhuận; năm 1900 chỉ chia hết cho 100 nên không nhuận.
Hiện nay lịch Julius chậm hơn lịch Gregory bao nhiêu ngày?
Từ ngày 1 tháng 3 năm 1900 đến hết tháng 2 năm 2100, lịch Julius chậm hơn lịch Gregory 13 ngày. Sau năm 2100 khoảng chênh sẽ tăng lên 14 ngày.
Có cách nhớ nhanh quy tắc năm nhuận Gregory không?
Nhớ ba tầng: chia hết cho 4 thì nhuận, nhưng chia hết cho 100 thì không, trừ khi chia hết cho 400 thì lại nhuận. Ba tầng này cho năm trung bình 365,2425 ngày.