Mỗi nước đổi sang lịch Gregory một lúc: đọc ngày “kiểu cũ”, “kiểu mới”

Mỗi nước đổi từ lịch Julius sang lịch Gregory vào một thời điểm riêng, từ năm 1582 ở Ý, Tây Ban Nha đến năm 1752 ở Anh, năm 1918 ở Nga và năm 1923 ở Hy Lạp. Vì thế cùng một ngày có thể được ghi theo “kiểu cũ” và “kiểu mới”.

Trong khoảng hơn ba thế kỷ, một lá thư gửi từ Paris sang Luân Đôn có thể mang ngày sau ngày nhận. Bài này giúp bạn biết khi nào phải nghi ngờ một ngày tháng châu Âu, đọc các ký hiệu đi kèm, và tránh những so sánh “cùng ngày” sai bét mà sách báo hay lặp lại.

Nước nào đổi lịch năm nào?

Bảng dưới gom các mốc đổi lịch hay gặp trong sách sử phổ thông. Ngày cụ thể ở một số nước còn khác nhau giữa các vùng, nên đây là mốc chính chứ không phải danh sách đầy đủ.

Nhật Bản và các nước châu Á nằm ở trường hợp khác: họ không “sửa” lịch Julius mà chuyển từ âm dương lịch sang dương lịch, nên không có chuyện bỏ đúng mười hay mười ba ngày. Phần lớn rắc rối kiểu cũ, kiểu mới là chuyện của châu Âu và các thuộc địa châu Âu.

Vì sao các nước không đổi cùng một lúc?

Lịch không chỉ là chuyện thiên văn. Cải cách năm 1582 được ban hành từ Roma, nên các nước theo Công giáo chấp nhận nhanh, còn các nước theo Tin Lành và Chính Thống giáo thì dè dặt vì lý do chính trị, thương mại và tập quán. Ai đổi lịch cũng phải chấp nhận một tháng thiếu ngày, phải tính lại tiền thuê, tiền lương, hạn hợp đồng.

Khi Anh đổi năm 1752, luật đổi lịch phải quy định cách tính các khoản trả theo ngày để không ai bị thiệt vì mười một ngày biến mất. Chuyện người dân xuống đường đòi “trả lại mười một ngày” được kể lại nhiều, nhưng các nhà sử học ngày nay cho rằng mức độ của nó bị phóng đại. Khi gặp giai thoại kiểu này, nên đọc như một câu chuyện được kể chứ không phải sự kiện đã chứng thực.

Nga giữ lịch Julius đến sau cách mạng năm 1917. Chính quyền mới ra sắc lệnh đổi lịch đầu năm 1918, bỏ 13 ngày vì lúc ấy khoảng chênh đã tăng lên 13.

Trường hợp lạ: Thuỵ Điển và ngày 30 tháng 2

Không phải nước nào cũng đổi bằng một cú nhảy. Thuỵ Điển chọn cách bỏ dần các ngày nhuận trong nhiều năm, bắt đầu từ năm 1700, để khỏi xoá một lúc mười một ngày. Kế hoạch bị bỏ dở giữa chừng, nên trong một thời gian lịch Thuỵ Điển không khớp với lịch Julius lẫn lịch Gregory. Để quay về lịch Julius, năm 1712 nước này thêm hai ngày nhuận, tạo ra ngày 30 tháng 2 hiếm hoi trong lịch sử. Thuỵ Điển chỉ đổi hẳn sang lịch Gregory vào năm 1753.

Bài học cho người quy đổi: với văn bản Thuỵ Điển giai đoạn 1700–1712, không thể cộng một con số cố định. Gặp những trường hợp như vậy, hãy dựa vào bảng tra chuyên biệt hoặc ghi chú của người biên tập tài liệu thay vì tự tính.

Đọc ký hiệu “kiểu cũ”, “kiểu mới” thế nào?

Khi một ngày được ghi theo hai cách, người viết thường đánh dấu để người đọc biết. Ba kiểu ký hiệu dưới đây là hay gặp nhất.

O.S. và N.S. trong sách tiếng Anh

O.S. (Old Style) nghĩa là ngày theo lịch Julius; N.S. (New Style) là ngày theo lịch Gregory. Sách nghiêm túc thường ghi cả hai, ví dụ một ngày Nga năm 1900 có thể viết 1/13 tháng 1, nghĩa là ngày 1 theo kiểu cũ, ngày 13 theo kiểu mới.

Ngày ghi có gạch chéo

Văn bản cũ của các thương nhân làm việc giữa hai vùng dùng lịch khác nhau hay ghi phân số như 10/21 tháng 3. Con số trên hoặc trước là kiểu cũ, con số sau là kiểu mới. Đừng đọc nhầm thành ngày 10 tháng 21.

Tài liệu tiếng Việt

Sách dịch sang tiếng Việt thường chỉ giữ một ngày, có khi không nói theo lịch nào. Nếu sự kiện xảy ra ở Nga trước năm 1918 hoặc ở Anh trước năm 1752, hãy kiểm tra ngày đó là kiểu cũ hay kiểu mới trước khi đem so với sự kiện ở nơi khác.

Những ví dụ “cùng ngày” mà thật ra lệch nhau

Cách mạng Tháng Mười. Sự kiện diễn ra ngày 25 tháng 10 năm 1917 theo lịch Julius mà nước Nga dùng lúc đó, tức ngày 7 tháng 11 năm 1917 theo lịch Gregory. Tên gọi giữ theo lịch cũ, ngày kỷ niệm tính theo lịch mới.

Shakespeare và Cervantes. Hai nhà văn hay được nói là mất cùng ngày 23 tháng 4 năm 1616. Nhưng nước Anh khi đó dùng lịch Julius, còn Tây Ban Nha đã dùng lịch Gregory. Ngày 23 tháng 4 của Shakespeare tương ứng ngày 3 tháng 5 theo lịch Gregory, tức cách nhau khoảng mười ngày.

Thư từ giữa hai bờ eo biển Manche. Trong giai đoạn 1582–1752, thư viết ở Pháp và thư viết ở Anh cùng một ngày mang hai con số chênh 10 hoặc 11 ngày. Đọc thư từ thời này mà xếp theo con số là sẽ đảo lộn thứ tự hỏi – đáp.

Quy đổi một ngày châu Âu trước thế kỷ XX: năm bước

Khi cần đổi một ngày trong tài liệu châu Âu cũ, làm lần lượt như sau để tránh sai.

1. Xác định nơi viết văn bản, không phải nơi xảy ra sự kiện được nhắc tới. Người viết dùng lịch của nơi mình sống.
2. Đối chiếu năm với mốc đổi lịch của nơi đó. Nếu trước mốc đổi, ngày ghi là lịch Julius.
3. Tra khoảng chênh theo thế kỷ: 10 ngày (1582–1700), 11 ngày (1700–1800), 12 ngày (1800–1900), 13 ngày (1900–2100). Mốc tăng là cuối tháng Hai năm tròn thế kỷ.
4. Cộng khoảng chênh để có ngày Gregory, kiểm tra xem có tràn sang tháng sau hay năm sau không.
5. Ghi lại cả hai ngày khi trích dẫn, kèm chữ kiểu cũ, kiểu mới hoặc tên lịch.

Bước một là bước hay bị bỏ qua nhất. Một nhà ngoại giao Anh ở Paris năm 1700 có thể ghi theo lịch Gregory của nơi đang ở, còn thư gửi về Luân Đôn lại được người nhận ghi chú theo lịch Julius. Khi không chắc, giữ nguyên ngày gốc và ghi rõ nguồn.

Người dạy học nên nói với học sinh điều gì?

Với học sinh THCS, THPT, chỉ cần một ý: ngày tháng là sản phẩm của một hệ lịch, và các nước không đổi lịch cùng lúc. Ví dụ Cách mạng Tháng Mười diễn ra vào tháng 11 là cách mở đầu dễ nhớ, vì nó tạo ra một câu hỏi thật mà các em muốn biết đáp án.

Một hoạt động gọn trong mười phút: đưa ra hai sự kiện “cùng ngày” ở hai nước, cho các em tra năm đổi lịch của từng nước rồi tự kết luận hai sự kiện có thật cùng ngày hay không. Không cần thuộc bảng năm đổi lịch; điều đọng lại là thói quen hỏi “ngày này theo lịch nào” trước khi so sánh.

Câu hỏi thường gặp