Trước khi dạy về thời gian sâu, nên gỡ bảy hiểu lầm học sinh hay mang theo: đếm năm trước Công nguyên như năm thường, tính sai thế kỷ, tin có năm 0, gộp thời nguyên thuỷ thành một khối, đặt người cạnh khủng long, lẫn triệu với tỷ, và hiểu “cách đây” như một năm cố định.
Lớp 6 là lúc học sinh chính thức học về thời gian trong môn Lịch sử và Địa lí, đồng thời gặp các khái niệm về Trái Đất và sự sống trong Khoa học tự nhiên. Đây cũng là lúc những hiểu lầm từ phim ảnh, sách tranh và cách nói hằng ngày lộ ra. Nếu không gỡ sớm, chúng nằm im dưới các bài học sau, làm học sinh nhớ con số mà không đặt được chúng lên một trục. Bài này dành cho giáo viên muốn chẩn đoán nhanh và gỡ có thứ tự.
Bảy hiểu lầm, biểu hiện và cách gỡ
Thứ tự trong bảng cũng là thứ tự nên gỡ: bắt đầu từ cách ghi năm, kết thúc ở bậc độ lớn.
| Hiểu lầm | Biểu hiện thường gặp | Cách gỡ |
|---|---|---|
| Năm TCN đếm xuôi như năm thường | Cho rằng năm 200 TCN xảy ra sau năm 100 TCN | Vẽ trục số có phần âm, đặt năm TCN như số âm |
| Tính thế kỷ bằng hai chữ số đầu | Xếp năm 1945 vào thế kỷ 19 | Dạy quy tắc: bỏ hai chữ số cuối rồi cộng một, trừ năm tròn trăm |
| Có năm 0 | Tính từ 50 TCN tới 50 CN là 100 năm | Chỉ trên trục rằng năm 1 TCN liền kề năm 1 CN |
| Thời nguyên thuỷ là một khối | Cho rằng người tối cổ và người tinh khôn sống cùng lúc | Trục riêng cho thời nguyên thuỷ có tỷ lệ |
| Người sống cùng khủng long | Vẽ người cầm giáo đuổi khủng long | So hai mốc 66 triệu năm và 300.000 năm bằng dây hoặc lịch |
| Triệu và tỷ gần như nhau | Viết “Trái Đất 4,5 triệu năm tuổi” | Quy đổi sang giây, ngày, mét |
| “Cách đây” là năm cố định | Không hiểu vì sao “cách đây 2.000 năm” ở sách cũ và sách mới chỉ cùng một thời kỳ | Giải thích mốc trước hiện tại và làm tròn |
Không phải lớp nào cũng mắc đủ bảy điều. Một bài chẩn đoán ngắn đầu năm sẽ cho biết lớp mình cần tập trung vào đâu.
Bài chẩn đoán mười phút đầu năm
Bài này không dùng để chấm điểm mà để giáo viên biết học sinh đang nghĩ gì. Nên cho làm cá nhân, không thảo luận, rồi đọc nhanh câu trả lời.
- Sắp xếp theo thứ tự từ xưa tới nay: năm 500 TCN, năm 100, năm 100 TCN, năm 1010.
- Năm 1900 thuộc thế kỷ nào? Năm 2001 thuộc thế kỷ nào?
- Từ năm 20 TCN tới năm 20 CN là bao nhiêu năm?
- Khủng long và người tiền sử có gặp nhau không? Vì sao em nghĩ vậy?
- Trái Đất bao nhiêu tuổi? Viết con số bằng chữ số.
- Vẽ một đường thẳng, đánh dấu ba mốc: Trái Đất hình thành, khủng long biến mất, hôm nay.
Câu cuối thường lộ nhiều nhất: phần lớn học sinh đặt khủng long ở khoảng giữa đường, trong khi đúng tỷ lệ thì mốc ấy nằm sát đầu “hôm nay”, chỉ cách khoảng một phần bảy mươi chiều dài.
Gỡ từng nhóm hiểu lầm như thế nào?
Mỗi nhóm hiểu lầm cần một cách tiếp cận khác nhau.
Nhóm cách ghi năm: TCN, năm 0, thế kỷ
Học sinh lớp 6 đã quen số âm ở môn Toán. Tận dụng điều đó: vẽ trục số, gọi năm TCN là phần bên trái số 0, rồi xoá số 0 đi vì lịch không có năm 0. Hình ảnh “cái lỗ” ở giữa trục giúp các em nhớ vì sao phép tính khoảng cách qua mốc Công nguyên phải trừ một.
Với thế kỷ, cho các em tự tìm quy tắc từ ví dụ: năm 1 tới năm 100 là thế kỷ 1, năm 101 tới 200 là thế kỷ 2. Khi tự rút ra, các em sẽ thấy năm 1900 vẫn thuộc thế kỷ 19, và thế kỷ 21 bắt đầu từ năm 2001.
Nhóm thời nguyên thuỷ là một khối
Cho các nhóm xếp mô hình công cụ, tranh vẽ con vật theo thời kỳ thành từng đống trên bàn. Rồi hỏi: thời kỳ dùng đồ đá dài bao lâu, thời kỳ dùng kim loại dài bao lâu? Câu trả lời, hơn ba triệu năm so với vài nghìn năm, phá vỡ cảm giác hai thời kỳ dài bằng nhau.
Nhóm bậc độ lớn: người và khủng long, triệu và tỷ
Đây là nhóm cần hoạt động trực quan nhất. Một sợi dây đo theo tỷ lệ hoặc một năm lịch nén lịch sử Trái Đất cho học sinh thấy bằng mắt. Sau hoạt động, quay lại câu chẩn đoán số 6 và cho các em vẽ lại; so hai bản vẽ trước và sau là cách đánh giá tiến bộ nhẹ nhàng, không cần điểm số.
Hiểu lầm về chữ “cách đây”
Học sinh đọc “cách đây khoảng 2.000 năm” trong một cuốn sách in từ lâu và một cuốn mới, rồi hỏi vì sao hai sách không chênh nhau. Câu trả lời là với niên đại xa, con số đã được làm tròn, và sai số lớn hơn nhiều so với vài chục năm giữa hai lần in. Trong khảo cổ còn có cách ghi “trước hiện tại” lấy mốc cố định là năm 1950, để con số không trôi theo năm người đọc.
Một hoạt động nhỏ giúp gỡ điều này: cho học sinh đổi “cách đây 3.000 năm” thành năm cụ thể, rồi tự hỏi con số tròn ấy có thể lệch bao nhiêu. Các em sẽ thấy chữ “khoảng” không phải là cách nói cho có, mà là một phần của con số.
Vì sao nên phối hợp giữa các môn?
Ở trường trung học cơ sở, thời gian sâu xuất hiện rải rác: Lịch sử nói về nguồn gốc loài người và thời nguyên thuỷ, Địa lí nói về Trái Đất, Khoa học tự nhiên nói về sự sống và hoá thạch, Toán dạy số âm và số lớn. Mỗi môn dùng một kiểu trục, một kiểu đơn vị, và học sinh ít khi được nối chúng lại.
Một buổi trao đổi ngắn giữa giáo viên các môn có thể thống nhất vài điều đơn giản: cùng dùng chữ “khoảng” cho niên đại xa, cùng một cách viết TCN và CN, cùng một mô hình trực quan mà học sinh đã làm ở một môn để các môn khác nhắc lại. Khi học sinh gặp lại cùng sợi dây thời gian ở ba môn, các em bắt đầu thấy đó là một thế giới chung chứ không phải ba bài riêng.
Cách làm gọn nhất là để một sợi dây thời gian hoặc một dải giấy tỷ lệ dán cố định trên tường lớp suốt năm học. Mỗi khi môn nào nhắc tới một mốc mới, học sinh tự đo và gắn thêm một thẻ. Đến cuối năm, dải giấy chứa cả hoá thạch, công cụ đá, triều đại đầu tiên, và học sinh tự thấy chúng nằm ở những bậc thời gian rất khác nhau.
Những việc không cần làm
Giáo viên mới hay làm quá tay ở vài chỗ.
Không cần bắt học sinh thuộc lòng nhiều niên đại. Thứ tự trước sau và bậc độ lớn quan trọng hơn con số chính xác. Một em biết khủng long cách nay hàng chục triệu năm còn người hiện đại vài trăm nghìn năm đã hiểu điều cốt lõi.
Không cần sửa ngay mọi câu sai. Để học sinh tự phát hiện mâu thuẫn qua hoạt động thường bền hơn nghe giáo viên sửa.
Không cần tranh luận về niềm tin. Nếu có học sinh nêu quan niệm từ tôn giáo hay truyện kể, giáo viên giới thiệu cách khoa học xác định niên đại bằng đo đạc và để chuyện niềm tin cho gia đình. Không chế giễu, không tranh cãi trong lớp.
Không cần nhiều thiết bị. Dây, giấy, kẹp phơi và máy tính bỏ túi là đủ cho phần lớn hoạt động.
Câu hỏi thường gặp
Năm 1900 thuộc thế kỷ 19 hay thế kỷ 20?
Thuộc thế kỷ 19, vì thế kỷ 19 gồm các năm từ 1801 tới 1900. Thế kỷ 20 bắt đầu từ năm 1901 và kết thúc vào năm 2000.
Vì sao lịch không có năm 0?
Vì hệ đếm năm Công nguyên được đặt ra ở châu Âu thời trung đại, khi số 0 chưa có mặt trong cách đếm của người châu Âu. Lịch đi thẳng từ năm 1 trước Công nguyên sang năm 1 Công nguyên.
Có nên dùng số âm để dạy năm trước Công nguyên không?
Có thể dùng như hình ảnh hỗ trợ, vì học sinh đã quen trục số. Chỉ cần nhắc rằng trục năm không có điểm 0, nên phép tính khoảng cách qua mốc Công nguyên phải trừ đi một.
Bài chẩn đoán đầu năm có cần chấm điểm không?
Không nên. Mục đích là để giáo viên biết lớp đang hiểu sai ở đâu. Chấm điểm làm học sinh ngại viết điều mình thật sự nghĩ.
Học sinh hỏi về nguồn gốc loài người theo tôn giáo thì xử lý thế nào?
Giáo viên trả lời rằng môn học giới thiệu cách khoa học xác định niên đại bằng đo đạc và bằng chứng, còn niềm tin là chuyện riêng của mỗi gia đình. Giữ thái độ tôn trọng, không tranh luận.
Mất bao nhiêu tiết để gỡ các hiểu lầm này?
Phần cách ghi năm và thế kỷ có thể lồng vào một tiết. Phần bậc độ lớn cần thêm một hoạt động trực quan, khoảng một tiết. Sau đó chỉ cần nhắc lại khi gặp con số mới.