Mực và chất màu cho người giám định một mốc sớm nhất: nếu trên văn bản có một chất chỉ được sản xuất từ một thời điểm nào đó, văn bản không thể làm trước thời điểm ấy. Đây là một trong những bằng chứng vật chất chắc nhất, nhưng chỉ chạy theo một chiều.
Giấy có thể là giấy cũ, nét chữ có thể bắt chước, nhưng thành phần hoá học của mực và màu thì khó giả hơn nhiều. Các bảo tàng và thư viện lớn trên thế giới đều dựa vào nguyên tắc này khi xét một bản thảo hay một bức tranh đáng ngờ. Bài này giải thích nguyên tắc, vài chất đánh dấu thời gian quen thuộc và những bẫy hay gặp.
Nguyên tắc “chất ra đời muộn” hoạt động thế nào?
Mỗi chất màu tổng hợp, mỗi loại mực công nghiệp có một thời điểm bắt đầu được sản xuất và bán rộng rãi. Nếu phân tích thấy một chất như vậy nằm trong lớp mực gốc, nằm dưới các lớp bụi bẩn và không phải vết sửa, thì văn bản hay bức tranh được làm sau thời điểm đó. Giới nghiên cứu gọi đây là mốc không sớm hơn.
Điều ngược lại không đúng. Một bức tranh chỉ dùng những chất màu có từ nhiều thế kỷ trước vẫn có thể được vẽ tuần trước, vì người làm giả hiểu biết sẽ chọn đúng vật liệu xưa. Vì vậy phép phân tích mực, màu chủ yếu để loại trừ: nó lật tẩy hàng giả vụng, và để lại câu hỏi mở với hàng giả kỹ.
Một điều kiện nữa là phải biết lấy kết quả từ đâu. Bức tranh treo lâu năm hầu như đã qua tay thợ sửa, lớp màu mới có thể nằm ngay cạnh lớp gốc. Một chấm trắng titan ở rìa tranh có thể chỉ là chỗ tô dặm sau này, không nói gì về lần vẽ đầu.
Các loại mực viết thường gặp nói lên điều gì?
Mực tàu, mực muội than
Mực tàu làm từ muội than trộn keo, mài với nước trên nghiên. Đây là loại mực của phần lớn văn bản Hán Nôm. Hạt carbon rất bền, hầu như không phai, không ăn vào giấy. Chính vì bền và đã dùng liên tục suốt hàng nghìn năm, mực tàu gần như không cho manh mối thời gian; muốn đoán tuổi phải dựa vào giấy, nét chữ và nội dung.
Mực carbon có một đặc điểm hữu ích: nó hấp thụ mạnh tia hồng ngoại, nên chụp ảnh hồng ngoại có thể làm hiện rõ chữ đã mờ do bẩn hoặc bị phủ màu.
Mực sắt
Ở châu Âu và các nơi chịu ảnh hưởng, mực sắt pha từ muối sắt với chất chát chiết từ những u bướu trên cây sồi được dùng rộng rãi từ thời trung cổ đến thế kỷ 19. Lúc mới viết mực có màu tím đen, theo thời gian ngả nâu và có thể ăn thủng giấy theo đường nét chữ. Thư từ, giấy tờ hành chính thời Pháp thuộc viết bằng bút sắt nhiều khi dùng loại mực này.
Mực thuốc nhuộm tổng hợp, bút bi, bút dạ
Thuốc nhuộm tổng hợp đầu tiên được làm ra năm 1856, mở đường cho các loại mực tím, mực xanh anilin cuối thế kỷ 19. Bút bi được dùng rộng rãi từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai; bút dạ phổ biến từ khoảng thập niên 1960. Nét bút bi có dải mực đậm nhạt và rãnh lõm do viên bi ép xuống, nhìn kính lúp là nhận ra. Một tờ “văn tự thời Tự Đức” viết bằng bút bi thì không cần phòng thí nghiệm nào nữa.
Bảng một số chất đánh dấu thời gian
Các mốc dưới đây là khoảng thời gian bắt đầu dùng phổ biến theo tài liệu bảo tồn phổ thông, có thể lệch ở từng vùng vì chất mới đến châu Á muộn hơn châu Âu.
| Chất | Dùng phổ biến từ khoảng | Thường gặp ở | Nhận ra bằng |
|---|---|---|---|
| Muội than (mực tàu) | Rất lâu đời, chưa từng ngừng | Văn bản Hán Nôm, tranh thuỷ mặc | Hấp thụ hồng ngoại; không cho mốc thời gian |
| Son thần sa (thuỷ ngân sunfua) | Rất lâu đời | Dấu son, chữ đỏ, đồ sơn son | Phân tích nguyên tố thấy thuỷ ngân |
| Xanh Phổ | Đầu thế kỷ 18 | Tranh, giấy màu, đồ trang trí | Phân tích phân tử; có sắt |
| Thuốc nhuộm anilin | Sau 1856 | Mực tím, mực xanh, giấy màu | Phân tích phân tử |
| Trắng titan | Khoảng thập niên 1920 | Sơn, màu vẽ, giấy hiện đại | Phân tích nguyên tố thấy titan |
| Mực bút bi | Sau Chiến tranh thế giới thứ hai | Chữ viết tay, chữ ký | Rãnh lõm, dải mực đậm nhạt dưới kính lúp |
Hãy coi các mốc này là ranh giới mềm. Một chất được phát minh năm này nhưng phải nhiều năm sau mới đến tay thợ vẽ, thợ viết ở Việt Nam.
Phân tích mà không làm hại hiện vật bằng cách nào?
Huỳnh quang tia X
Máy huỳnh quang tia X (XRF) chiếu một chùm tia nhỏ lên bề mặt và đọc tín hiệu do các nguyên tố phát ra. Nó cho biết có titan, kẽm, chì, crôm, thuỷ ngân, sắt hay không, mà không cần lấy mẫu. Máy cầm tay cho phép đo ngay tại kho bảo tàng. Điểm yếu là chỉ thấy nguyên tố, không thấy hợp chất, và tín hiệu trộn lẫn nhiều lớp.
Quang phổ Raman và hồng ngoại
Quang phổ Raman và quang phổ hồng ngoại nhận ra phân tử, nên phân biệt được, chẳng hạn, hai chất trắng cùng có chì nhưng làm theo cách khác nhau. Một số máy chỉ cần chiếu vào điểm rất nhỏ; một số khác cần một hạt màu nhỏ hơn đầu kim, do chuyên viên bảo tồn lấy ở chỗ đã bong sẵn.
Chụp ảnh nhiều dải sáng
Chụp dưới tia cực tím, ánh sáng thường và hồng ngoại cho thấy lớp sơn sửa, chữ bị cạo viết đè, nét phác dưới lớp màu. Đây thường là bước đầu tiên, rẻ và an toàn, giúp chọn đúng điểm cần phân tích sâu hơn.
Những bẫy hay gặp khi đọc kết quả
Lớp sửa bị lẫn với lớp gốc. Tranh, câu đối, hoành phi sơn son thếp vàng thường được sơn lại khi tu bổ đình chùa. Trắng titan trên một bức hoành phi cũ có thể chỉ cho biết lần tu bổ gần nhất.
Chất cũ vẫn bán đến nay. Son thần sa, chì trắng, muội than đều còn được dùng. Tìm thấy chúng không cho biết hiện vật cổ, chỉ cho biết không mâu thuẫn với một niên đại cổ.
Mẫu chuẩn thiếu cho vật liệu địa phương. Các bảng mốc thời gian chủ yếu dựng từ vật liệu châu Âu. Màu thực vật, sơn ta, mực tự chế ở làng nghề Việt Nam ít được ghi chép, nên kết luận cần thận trọng hơn.
Đo một điểm, kết luận cả tờ. Văn bản có thể có chữ viết thêm, dấu đóng thêm, chú thích người sau ghi vào. Phải đo nhiều điểm, ở cả chữ chính, dấu và lời ghi bên lề.
Việc bạn có thể làm ngay với giấy tờ trong nhà
Không có máy móc vẫn làm được vài điều có ích, miễn là không chạm hoá chất vào hiện vật.
- Dùng kính lúp xem nét chữ: nét bút lông mềm, có chỗ đầu nét đậm; nét bút sắt có hai mép đậm khi ấn; nét bút bi có rãnh lõm.
- Xem mặt sau tờ giấy: mực sắt lâu năm thường để lại vệt nâu thấm qua, có khi giấy giòn đúng theo nét chữ.
- Ghi lại mọi dấu hiệu viết thêm: chữ khác mực, khác nét, nằm chen giữa dòng.
- Chụp ảnh rõ từng loại nét và gửi kèm khi nhờ người có chuyên môn xem.
- Không nhỏ nước, cồn hay thuốc tẩy để “thử mực”; một giọt có thể làm loang vĩnh viễn.
Câu hỏi thường gặp
Mực tàu có định tuổi bằng carbon-14 được không?
Về nguyên tắc muội than có carbon nên có thể đo, nhưng lượng mực trên một văn bản rất ít, dễ lẫn carbon từ giấy và keo. Trong thực tế người ta thường định tuổi giấy hoặc vật liệu đi kèm hơn là mực.
Tìm thấy trắng titan trên tranh có chắc tranh là giả không?
Chưa chắc. Có thể đó là chỗ tô sửa sau này. Chỉ khi titan nằm trong lớp màu gốc, dưới lớp bẩn và vecni cũ, mới kết luận được bức tranh vẽ sau khoảng thập niên 1920.
Máy huỳnh quang tia X có làm hỏng hiện vật không?
Ở mức năng lượng và thời gian đo thông thường, máy không để lại dấu trên hiện vật và không cần lấy mẫu. Dù vậy việc đo vẫn nên do người được đào tạo làm, có sự đồng ý của nơi giữ hiện vật.
Mực sắt có phải là mực của người Việt xưa không?
Văn bản Hán Nôm truyền thống chủ yếu viết bằng mực tàu và bút lông. Mực sắt thường gặp ở giấy tờ viết bằng bút ngòi kim loại, phổ biến hơn từ thời Pháp thuộc trở đi.
Có thể biết chữ ký được ký năm nào không?
Xác định chính xác năm ký là rất khó. Phân tích có thể cho biết loại mực, đôi khi đối chiếu với mực đã biết thời điểm bán ra, nhưng kết quả thường là một khoảng và cần kết hợp với các chứng cứ khác.