Tuổi một tờ giấy được ước bằng ba thứ: loại sợi làm nên nó, dấu khuôn xeo còn in trong lòng giấy, và cách giấy phản ứng với ánh sáng. Kết quả thường là một khoảng thời gian rộng, và chỉ cho biết chữ trên đó không thể sớm hơn tờ giấy.
Người cầm một tờ văn tự, một lá thư hay một trang sổ trong nhà thường hỏi ngay “cái này bao nhiêu năm rồi”. Giấy là chứng cứ vật chất đầu tiên để trả lời, trước cả nét chữ hay nội dung. Bài này đi qua những gì nhìn được bằng mắt, bằng kính lúp và bằng đèn, cùng những giới hạn mà người trong nghề luôn nhắc nhau.
Tờ giấy được làm từ sợi gì?
Giấy dó và các loại giấy sợi vỏ cây
Giấy dó truyền thống của người Việt làm từ vỏ cây dó, ngâm, nấu, giã thành bột rồi xeo bằng liềm xeo có mành tre. Sợi vỏ cây dài và dai, nên khi xé một góc nhỏ ở mép đã rách sẵn bạn sẽ thấy những sợi mảnh lòi ra như tơ, không đứt gọn. Giấy dó mỏng, nhẹ, mặt hơi ráp, có thể thấy những vụn vỏ cây li ti lẫn trong lòng giấy.
Cùng họ với giấy dó còn có giấy làm từ vỏ cây khác hoặc pha tre, nứa. Giấy tre thường giòn hơn, sợi ngắn hơn và ngả màu nhanh. Nhìn bằng mắt, người không quen khó phân biệt các loại này với nhau; điều chắc chắn hơn là phân biệt cả nhóm giấy xeo tay với giấy máy.
Giấy bột gỗ công nghiệp
Giấy làm từ bột gỗ sản xuất trên máy xeo liên tục phổ biến ở châu Âu từ khoảng nửa sau thế kỷ 19, rồi theo đường thương mại vào châu Á. Giấy bột gỗ cơ học còn nhiều chất gỗ (lignin), gặp ánh sáng và không khí thì ngả vàng, giòn, bẻ gập vài lần là gãy theo nếp. Báo, sổ sách rẻ tiền đầu thế kỷ 20 hay có dạng giấy này.
Giấy bột gỗ qua xử lý hoá học bền hơn, trắng hơn, nhưng vẫn khác giấy dó ở chỗ sợi ngắn, mặt phẳng đều và độ dày gần như không đổi trên toàn tờ.
Vân mành và hình chìm nói gì về cách xeo?
Đưa tờ giấy lên trước cửa sổ sáng hoặc một tấm đèn phẳng, bạn đang soi bằng ánh sáng xuyên, cách đơn giản và an toàn nhất. Giấy xeo bằng mành tre hay mành dây kim loại để lại những đường mảnh song song rất sát nhau, cắt ngang bởi những đường thưa hơn ở khoảng cách đều. Người làm sách gọi đó là vân mành. Thấy vân mành gần như chắc chắn tờ giấy được xeo trên khuôn có mành, dù không phải lúc nào cũng là xeo tay hoàn toàn.
Giấy dệt, tức giấy xeo trên lưới đan mịn, không để lại vân mành mà có kết cấu đều như mặt vải. Ở châu Âu giấy dệt xuất hiện từ khoảng giữa thế kỷ 18 và dần thay giấy vân mành. Giấy máy hiện đại trông đều tăm tắp dưới ánh sáng xuyên, đôi khi chỉ thấy những đốm sợi kết thành mây nhẹ.
Giấy châu Âu nhiều khi còn có hình chìm: một hình vẽ hay ký hiệu uốn bằng dây gắn trên khuôn, làm giấy mỏng hơn ở chỗ đó và hiện lên khi soi. Giới nghiên cứu châu Âu có những bộ sưu tập hình chìm đã định niên đại, nên một hình chìm khớp mẫu có thể đưa tờ giấy vào một khoảng vài chục năm. Giấy dó Việt Nam thì gần như không có hình chìm, nên cách này ít dùng được cho tài liệu Hán Nôm.
Bảng đối chiếu: dấu hiệu trên giấy và khoảng thời gian gợi ý
Bảng dưới gom những dấu hiệu thường gặp. Hãy đọc cột cuối như một gợi ý về mốc sớm nhất, không phải năm làm ra tờ giấy.
| Dấu hiệu nhìn thấy | Cách kiểm | Gợi ý về thời gian | Điều cần dè chừng |
|---|---|---|---|
| Sợi dài như tơ, có vụn vỏ cây, có vân mành | Ánh sáng xuyên, kính lúp ở mép rách sẵn | Giấy xeo tay truyền thống, có thể rất cũ hoặc làm mới | Làng nghề vẫn xeo giấy dó đến nay |
| Sợi ngắn, mặt đều, ngả vàng giòn | Nhìn mép, gập nhẹ ở góc đã gãy | Giấy bột gỗ, phổ biến từ cuối thế kỷ 19 | Giấy mới để nắng cũng vàng rất nhanh |
| Kết cấu đều như vải, không vân mành | Ánh sáng xuyên | Giấy dệt hoặc giấy máy | Giấy dệt có từ thế kỷ 18 ở châu Âu |
| Phát sáng xanh trắng dưới đèn cực tím | Đèn cực tím cầm tay trong phòng tối | Có chất làm trắng quang học, thường từ giữa thế kỷ 20 | Hồ dán, vết sửa cũng có thể phát sáng |
| Có hình chìm rõ | Ánh sáng xuyên | Đối chiếu bộ hình chìm đã định niên đại | Hình chìm có thể bị chép lại ở đời sau |
Đèn cực tím phát hiện điều gì?
Từ khoảng giữa thế kỷ 20, nhà sản xuất giấy và bột giặt bắt đầu dùng chất làm trắng quang học: hoá chất hấp thụ tia cực tím rồi phát ra ánh sáng xanh, làm giấy trông trắng hơn. Dưới đèn cực tím cầm tay trong phòng tối, giấy có chất này sáng rực lên màu xanh trắng. Giấy dó, giấy cũ đầu thế kỷ 20 thường tối, hơi vàng hoặc nâu.
Đây là phép thử được nhiều người dùng để lọc những tờ “văn tự cổ” làm trên giấy văn phòng. Nếu cả tờ phát sáng đều, khó tin nó là giấy thế kỷ 19. Ngược lại, giấy không phát sáng chưa chứng minh được gì: giấy thủ công làm hôm qua cũng không phát sáng. Phép thử này chỉ loại trừ, không xác nhận.
Một lưu ý thực tế: chỉ soi trong thời gian ngắn, không chiếu đèn mạnh vào giấy quá lâu, và tránh nhìn thẳng vào nguồn tia cực tím. Vết hồ dán, băng keo, mực tẩy, chỗ vá cũng có thể phát sáng, nên hãy ghi lại vị trí sáng thay vì kết luận cho cả tờ.
Vì sao tuổi giấy không phải là tuổi chữ?
Giấy có thể được cất lâu rồi mới viết. Nhà có sẵn một xấp giấy dó từ đời trước, người đời sau lấy ra chép gia phả hay viết câu đối. Khi đó giấy cũ hơn chữ vài chục năm cũng là chuyện thường.
Người làm giả cố ý săn giấy cũ. Kẻ làm giả văn bản thường tìm giấy trắng còn sót trong sổ sách cũ, trang để trống cuối sách, để chữ mới nằm trên nền giấy thật. Vì vậy giấy thật chỉ cho biết chữ không sớm hơn tờ giấy, chứ không cho biết chữ được viết lúc nào.
Giấy có thể được chép lại. Nhiều văn bản Hán Nôm còn lại là bản sao chép nhiều đời sau bản gốc. Tờ giấy có thể chỉ khoảng một trăm năm tuổi, trong khi nội dung đã có từ lâu hơn nhiều. Khi đó ta có hai niên đại khác nhau: niên đại bản chép và niên đại văn bản.
Điều kiện cất giữ làm sai lệch cảm giác. Giấy để chỗ ẩm, khói bếp, gần mái tôn nóng có thể vàng, giòn, lốm đốm như rất cũ chỉ sau một vài thập niên. Giấy cất trong hòm kín, khô thì giữ màu tươi lâu. Màu giấy là chỉ dấu yếu nhất.
Khi nào cần đến phòng thí nghiệm?
Phân tích sợi dưới kính hiển vi
Một mẩu sợi rất nhỏ, thường lấy ở mép đã rách, nhuộm thuốc thử rồi soi kính hiển vi, giúp người chuyên môn nhận ra sợi vỏ cây, sợi tre, sợi bông, sợi gỗ đã qua xử lý. Đây là cách chắc nhất để biết giấy thuộc nhóm nào, nhưng vẫn phải do người có kinh nghiệm thực hiện và có sự đồng ý của chủ tài liệu.
Định tuổi carbon-14
Giấy làm từ thực vật nên có thể định tuổi bằng carbon-14. Tuy nhiên với giấy vài trăm năm gần đây, sai số thường rộng vì đường cong hiệu chuẩn có những đoạn khá phẳng, một kết quả có thể ứng với nhiều khoảng thời gian. Phương pháp này hợp với giấy rất cũ hoặc khi cần phân biệt giấy cổ với giấy làm sau giữa thế kỷ 20, lúc lượng carbon-14 trong khí quyển thay đổi rõ do các vụ thử hạt nhân.
Khi nào chưa cần
Với tờ giấy gia đình chỉ muốn biết đại khái, ánh sáng xuyên, kính lúp và một chiếc đèn cực tím đã trả lời được phần lớn câu hỏi. Phòng thí nghiệm dành cho tài liệu có giá trị nghiên cứu, khi kết quả thay đổi cách hiểu về một sự kiện hay một dòng họ.
Thứ tự tự kiểm một tờ giấy trong nhà
Làm theo thứ tự từ không chạm đến chạm nhẹ, ghi lại mỗi bước trước khi sang bước sau.
- Rửa tay sạch, lau khô; đặt giấy trên mặt bàn phẳng, lót giấy trắng sạch.
- Chụp ảnh hai mặt dưới ánh sáng ban ngày, có đặt một thước kẻ bên cạnh.
- Soi ánh sáng xuyên, ghi có hay không vân mành, hình chìm, khoảng cách các đường thưa.
- Dùng kính lúp xem mép đã rách sẵn: sợi dài như tơ hay ngắn, có vụn vỏ cây không.
- Vào phòng tối, soi đèn cực tím vài giây, ghi chỗ nào phát sáng.
- Viết kết luận bằng một khoảng: “giấy xeo tay, chưa thấy chất làm trắng”, không ghi một con số năm.
Đừng xé thêm mẫu, đừng thử bằng lửa hay nước, đừng ủi phẳng giấy đã gãy nếp. Nếu tờ giấy có thể là tài liệu quý, hãy mang tới thư viện hoặc bảo tàng có bộ phận bảo quản để được xem trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Giấy dó bây giờ có còn được làm không?
Còn. Một số làng nghề vẫn xeo giấy dó cho thư pháp, tranh dân gian và phục chế. Vì vậy giấy dó tự nó không chứng minh tài liệu là cổ, chỉ cho biết đó là giấy xeo tay.
Giấy vàng ố có phải là giấy rất cũ không?
Không chắc. Giấy bột gỗ rẻ tiền để nắng có thể vàng chỉ sau vài năm, còn giấy dó tốt cất kỹ giữ màu sáng hàng trăm năm. Màu sắc là chỉ dấu yếu nhất về tuổi giấy.
Đèn cực tím loại nào dùng được để soi giấy?
Đèn cực tím cầm tay bước sóng dài, loại thường dùng kiểm tiền, là đủ để thấy chất làm trắng quang học. Soi ngắn, trong phòng tối, không chiếu lâu và không nhìn thẳng vào đèn.
Định tuổi carbon-14 cho giấy có chính xác từng năm không?
Không. Kết quả là một khoảng thời gian kèm xác suất, với giấy vài trăm năm gần đây khoảng này có thể rộng hàng chục đến hơn trăm năm. Nó hữu ích để loại trừ hơn là chỉ đúng một năm.
Có nên ép plastic để giữ tờ giấy cũ không?
Không nên. Ép nhiệt làm tờ giấy không thể tháo ra và che mất mọi dấu hiệu cần kiểm sau này. Hãy cất trong bìa giấy không axit, nơi khô thoáng, tránh nắng.
Tờ giấy không có vân mành thì chắc chắn là giấy hiện đại phải không?
Không hẳn. Giấy dệt không có vân mành đã có ở châu Âu từ thế kỷ 18, và một số giấy thủ công xeo trên lưới mịn cũng không để lại vân rõ.