BP là viết tắt của before present, nghĩa là “trước hiện tại”. Trong quy ước khoa học, hiện tại không phải năm bạn đang sống mà là năm 1950. Niên đại 3.000 BP nghĩa là khoảng 3.000 năm trước năm 1950, tức quanh năm 1050 trước Công nguyên.
Ký hiệu này xuất hiện dày đặc trong tài liệu khảo cổ, địa chất, cổ khí hậu, và cả trong những bài báo dịch vội từ tiếng Anh. Người đọc phổ thông thường gặp hai rắc rối: không biết “hiện tại” là năm nào, và không phân biệt được số BP thô với số BP đã hiệu chỉnh. Bài này đi lần lượt qua cả hai, kèm cách quy đổi đủ dùng cho học sinh, giáo viên và người đọc báo.
Vì sao “hiện tại” được ghim ở năm 1950?
Nếu “hiện tại” trôi theo năm người viết, thì một niên đại công bố năm này sẽ lệch với cùng niên đại công bố mười năm sau. Để mọi phòng thí nghiệm nói cùng một ngôn ngữ, cộng đồng định tuổi carbon-14 thống nhất lấy một mốc cố định. Năm 1950 được chọn vì hai lý do thực tế.
Thứ nhất, phương pháp carbon-14 ra đời quanh cuối thập niên 1940, nên 1950 là một con số tròn gần với lúc các phép đo đầu tiên được công bố. Thứ hai, từ giữa thập niên 1950 các vụ thử vũ khí hạt nhân trong khí quyển làm lượng carbon-14 trong không khí tăng vọt. Vật liệu sinh ra sau thời điểm đó mang tín hiệu bất thường, nên chọn mốc trước giai đoạn ấy giúp thang đo không bị nhiễu.
Quy ước này được giữ cho tới nay. Vì vậy một niên đại 500 BP không phải là năm trăm năm trước hôm nay, mà là khoảng năm 1450 Công nguyên.
BP, cal BP và những biến thể khác
Chữ BP một mình chưa đủ cho biết con số đã qua bước nào. Đây là chỗ người đọc hay nhầm nhất.
BP trong niên đại carbon chưa hiệu chỉnh
Kết quả đo carbon-14 ban đầu được tính theo một quy ước cũ về chu kỳ bán rã và giả định lượng carbon-14 trong khí quyển không đổi qua thời gian. Con số này gọi là tuổi carbon quy ước, ghi kiểu “2.450 ± 40 BP”. Nó chưa phải năm lịch, vì lượng carbon-14 trong khí quyển thật ra có dao động.
cal BP là năm lịch đã hiệu chỉnh
Để đổi tuổi carbon sang năm lịch thật, các phòng thí nghiệm đối chiếu với một đường cong hiệu chỉnh dựng từ vòng cây, trầm tích phân lớp và nhiều nguồn khác. Kết quả ghi là “cal BP” (chữ cal là calibrated, đã hiệu chỉnh). Con số cal BP thường khác con số BP thô vài chục đến vài trăm năm, tuỳ giai đoạn, và thường là một khoảng chứ không phải một điểm.
Các cách ghi khác bạn có thể gặp
Một số tài liệu viết “cal BC” hoặc “cal AD” khi đã quy đổi luôn sang trước và sau Công nguyên. Nghiên cứu lõi băng đôi khi dùng mốc năm 2000, ghi là b2k. Tài liệu địa chất dùng ka (nghìn năm) hay Ma (triệu năm) và nhiều khi ngầm hiểu là trước hiện tại. Khi gặp ký hiệu lạ, hãy tìm phần phương pháp hoặc chú thích để biết mốc được dùng là gì.
Quy đổi BP sang Công nguyên trong thực hành
Với số cal BP, phép đổi gần đúng là lấy 1950 trừ đi số BP. Kết quả dương là năm sau Công nguyên, kết quả âm là năm trước Công nguyên (cộng thêm một năm nếu cần chính xác tới từng năm, vì không có năm 0).
| Niên đại ghi | Phép tính | Đọc thành | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 500 cal BP | 1950 − 500 = 1450 | Khoảng năm 1450 | Sau Công nguyên |
| 1.950 cal BP | 1950 − 1950 = 0 | Quanh năm 1 trước hoặc sau Công nguyên | Không có năm 0, nên đây là vùng giáp ranh |
| 3.000 cal BP | 1950 − 3000 = −1050 | Khoảng năm 1050 trước Công nguyên | Thế kỷ XI trước Công nguyên |
| 10.000 cal BP | 1950 − 10000 = −8050 | Khoảng năm 8050 trước Công nguyên | Ở thang này, lệch một năm không còn ý nghĩa |
| 2.450 ± 40 BP (chưa hiệu chỉnh) | Không trừ thẳng được | Phải hiệu chỉnh trước rồi mới đổi | Kết quả hiệu chỉnh có thể là một khoảng rộng |
Dòng cuối là bẫy chính. Lấy 1950 trừ thẳng một tuổi carbon chưa hiệu chỉnh cho ra một năm trông rất cụ thể nhưng có thể lệch đáng kể so với năm lịch thật.
Khi nào nên dùng BP, khi nào nên dùng TCN, CN?
BP tiện cho những khoảng thời gian dài, nơi mốc Công nguyên chẳng có ý nghĩa gì đặc biệt. Với thời tiền sử, thời băng hà, các nền văn hoá đồ đá, viết “khoảng 12.000 năm trước hiện tại” tự nhiên hơn “khoảng năm 10050 trước Công nguyên”. BP cũng tránh được rắc rối dấu trừ khi một khoảng niên đại vắt ngang qua mốc Công nguyên.
Ngược lại, với giai đoạn có văn bản, có triều đại, có niên hiệu, người đọc quen với TCN và CN hơn. Sách giáo khoa Lịch sử ở Việt Nam chủ yếu dùng TCN và CN, còn tài liệu khảo cổ chuyên ngành thường ghi cả hai: số BP gốc từ phòng thí nghiệm và khoảng năm đã quy đổi để người đọc dễ hình dung.
Nếu bạn là giáo viên soạn bài, quy tắc an toàn là giữ nguyên cách ghi của nguồn, rồi chú thích thêm cách đọc. Đừng tự đổi rồi bỏ mất con số gốc.
Một tình huống: hai con số cho cùng một mẫu
Một giáo viên Lịch sử đọc báo cáo khai quật và thấy cùng một mẫu than được ghi hai lần: một lần là “2.450 ± 40 BP”, một lần là một khoảng cal BP rộng gần bốn trăm năm. Phản xạ đầu tiên là nghĩ báo cáo có lỗi. Thật ra không có lỗi nào cả. Con số đầu là kết quả đo, con số sau là kết quả sau khi đối chiếu với đường cong hiệu chỉnh.
Khoảng cal BP rộng như vậy vì ở một số giai đoạn, đường cong hiệu chỉnh gần như nằm ngang: nhiều năm lịch khác nhau cho ra gần cùng một tuổi carbon. Giai đoạn khoảng giữa thiên niên kỷ I trước Công nguyên là một ví dụ được nhắc nhiều trong giới định tuổi. Khi gặp khoảng niên đại rộng bất thường, đừng vội cho là phòng thí nghiệm kém, hãy nghĩ tới hình dạng đường cong.
Những lỗi hay gặp khi chép niên đại BP
Hiểu BP là tính từ năm hiện nay. Sai lệch vài chục năm thì không đáng kể với niên đại vạn năm, nhưng với niên đại vài trăm năm thì lệch ấy đủ làm sai thế kỷ.
Bỏ mất chữ cal. Chép “3.000 cal BP” thành “3.000 BP” là biến một năm lịch thành một tuổi carbon thô; người đọc sau không biết đã hiệu chỉnh hay chưa.
Coi BP và TCN là một. Một bài báo viết “có niên đại 4.000 năm trước Công nguyên” trong khi nguồn ghi 4.000 BP là đã đẩy hiện vật lùi về quá khứ gần hai nghìn năm.
Bỏ phần sai số. Chuỗi “± 40” cho biết độ chắc của phép đo; xoá nó đi là xoá thông tin quan trọng nhất cho người muốn kiểm chứng.
Ba bước đọc một con số BP trong tài liệu
Khi gặp một niên đại BP trong sách, báo hay bảng thông tin ở bảo tàng, bạn có thể đi theo thứ tự sau:
- Xem có chữ cal hay không, hoặc tài liệu có nói đã hiệu chỉnh hay chưa.
- Nếu đã hiệu chỉnh, lấy 1950 trừ số BP để có năm gần đúng, rồi quyết định ghi trước hay sau Công nguyên.
- Nếu chưa hiệu chỉnh, chỉ dùng con số để so sánh với các con số chưa hiệu chỉnh khác, không đổi thành năm lịch.
Làm quen với ba bước này, bạn sẽ thấy nhiều con số trên mạng xã hội vốn được chép lại mà không qua bước thứ nhất.
Câu hỏi thường gặp
BP là viết tắt của gì?
BP là viết tắt của before present, nghĩa là trước hiện tại. Trong quy ước khoa học, hiện tại được cố định là năm 1950 chứ không thay đổi theo năm người viết.
Vì sao không lấy năm hiện nay làm mốc?
Nếu mốc trôi theo thời gian, cùng một niên đại công bố ở hai thời điểm khác nhau sẽ cho hai con số khác nhau. Mốc cố định giúp mọi phòng thí nghiệm và mọi tài liệu so sánh được với nhau.
cal BP khác BP ở điểm nào?
cal BP là năm lịch đã được hiệu chỉnh theo đường cong chuẩn. BP đứng một mình thường là tuổi carbon quy ước chưa hiệu chỉnh, chưa đổi thẳng sang năm lịch được.
Đổi 2.000 cal BP sang Công nguyên thế nào?
Lấy 1950 trừ 2000 được âm 50, nghĩa là khoảng năm 50 trước Công nguyên. Ở mức gần đúng này, việc không có năm 0 thường không làm thay đổi cách hiểu.
Sách giáo khoa Việt Nam có dùng BP không?
Sách giáo khoa phổ thông chủ yếu dùng trước Công nguyên và Công nguyên. Ký hiệu BP gặp nhiều hơn trong tài liệu khảo cổ, địa chất chuyên ngành và bài báo khoa học.