Các lớp kiến trúc dưới Hoàng thành Thăng Long được tách niên đại bằng bốn công cụ: quan hệ móng nào cắt hay đè lên móng nào, gạch ngói mang chữ hoặc kiểu trang trí của từng thời, đồ gốm sứ có niên đại đã biết, và tiền đồng đúc niên hiệu. Mỗi lớp nhận một khoảng thời gian theo các triều đại.
Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội là nơi hiếm thấy: trong một diện tích không quá lớn, dấu tích kiến trúc của nhiều thời chồng lên nhau, từ trước thời Lý tới thời Lê và muộn hơn. Đây là khảo cổ học lịch sử, khác với khảo cổ tiền sử ở chỗ có sử sách, có chữ viết trên hiện vật. Nhưng chính sự chồng chéo làm cho việc tách lớp đòi hỏi kỷ luật cao. Bài này không kể lịch sử kinh đô, mà giải thích cách các nhà khảo cổ biết một hàng chân tảng thuộc thời nào.
Công cụ thứ nhất: quan hệ cắt và đè giữa các móng
Cái gì cắt qua thì muộn hơn
Khi người thời sau xây công trình mới, họ đào móng, đóng cọc, đặt chân tảng xuyên qua nền cũ. Một hố móng cắt qua một lớp nền nghĩa là hố móng muộn hơn lớp nền ấy. Đây là nguyên lý cắt ngang, áp vào kiến trúc.
Ma trận quan hệ
Ở một khu nhiều lớp, người khai quật ghi từng đơn vị: mỗi bức tường, mỗi hố, mỗi lớp nền là một đơn vị có số riêng, kèm ghi chú đơn vị nào nằm trên, nằm dưới, cắt qua đơn vị nào. Gom lại thành một sơ đồ trước sau cho cả khu. Sơ đồ này chưa có năm, nhưng nó là bộ khung để mọi chứng cứ niên đại khác gắn vào. Một hiện vật có niên đại chắc chắn tìm thấy ở đơn vị nào thì cả chuỗi trên dưới đơn vị đó được kéo theo.
Công cụ thứ hai: gạch ngói nói tên thời mình
Vật liệu xây dựng cung đình thường được làm theo đặt hàng của nhà nước, có quy cách, có khi in chữ. Loại gạch in dòng chữ Hán “Đại Việt quốc quân thành chuyên”, nghĩa là gạch xây thành của quân đội nước Đại Việt, là ví dụ được nhắc nhiều. Quốc hiệu Đại Việt bắt đầu dùng từ thời Lý, và các nhà nghiên cứu thường xếp loại gạch này vào khoảng thời Lý – Trần.
Ngoài chữ, ngói và vật trang trí mái cũng đổi theo thời: hình rồng, lá đề, đầu ngói ống mỗi thời một phong cách. Những bộ sưu tập lớn cho phép xếp chuỗi phong cách và đối chiếu với nghệ thuật điêu khắc ở chùa tháp có niên đại biết trước.
Giới hạn là gạch ngói được tái sử dụng rất phổ biến. Một bức tường thời sau có thể xây bằng gạch tháo từ công trình thời trước. Vì vậy niên đại của viên gạch chỉ là mốc không sớm hơn cho bức tường, không phải ngày xây.
Công cụ thứ ba và thứ tư: gốm sứ và tiền đồng
Hai nhóm hiện vật này có lợi thế là được sản xuất rất nhiều, thay đổi nhanh và đã được nghiên cứu kỹ ở nơi khác.
| Hiện vật | Cách dùng để định niên đại | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Gốm sứ Trung Hoa nhập khẩu | So kiểu men, dáng, lò sản xuất với chuỗi đã có niên đại theo các triều Đường, Tống, Nguyên, Minh | Đồ quý có thể được giữ lâu trước khi vỡ |
| Gốm men trong nước | Chuỗi gốm men trắng, men ngọc, hoa lam qua từng thời | Một số dòng gốm còn đang được nghiên cứu niên đại kỹ hơn |
| Tiền đồng đúc niên hiệu vua | Niên hiệu ghi trên tiền gắn với thời gian trị vì trong sử sách | Tiền lưu hành rất lâu, tiền cũ có mặt trong lớp muộn |
| Mẫu than, gỗ cọc móng | Carbon-14 cho khoảng tuyệt đối | Sai số thường rộng hơn khoảng một triều đại ngắn |
Dòng cuối cho thấy một điểm thú vị: ở thời có sử sách, carbon-14 thường kém chính xác hơn hiện vật có chữ. Một đồng tiền đúc niên hiệu có thể thu hẹp niên đại hơn mọi phép đo vật lý, với điều kiện hiểu đúng rằng nó chỉ cho mốc không sớm hơn.
Ghép bốn công cụ: một ví dụ suy luận
Giả sử trong một hố, người khai quật gặp một hàng chân tảng đá kê trên nền sỏi gạch nện. Nền này bị một hố móng khác cắt qua. Trong lớp nền có mảnh gốm men ngọc và gạch có chữ thường xếp vào thời Lý – Trần, không có đồ nào muộn hơn. Trong hố móng cắt qua có tiền đồng thời Lê và mảnh gốm hoa lam.
Suy luận đi như sau. Hàng chân tảng không sớm hơn những gì trong nền của nó, tức khoảng thời Lý – Trần. Hố móng cắt qua thì muộn hơn, và chứa đồ thời Lê, nên thuộc thời Lê hoặc muộn hơn. Không ai trong chuỗi này gán một năm cụ thể cho hàng chân tảng; kết quả là một khoảng gắn với triều đại, đủ để dựng lại bình đồ kiến trúc từng thời.
Ví dụ trên được dựng để minh hoạ cách lập luận, không mô tả một hố khai quật cụ thể.
Vì sao các lớp sớm nhất khó định niên đại hơn?
Lớp nằm sâu nhất, thuộc giai đoạn trước thời Lý, thường bị các công trình sau phá huỷ nhiều nhất. Mỗi lần xây mới, người ta san nền, đào móng, lấy vật liệu cũ đi dùng lại. Thứ còn sót lại của lớp sớm thường là những đoạn móng rời rạc, hố cột, mảnh ngói, mảnh gốm vụn.
Hiện vật mang chữ ở lớp này cũng ít hơn. Người nghiên cứu dựa nhiều vào việc so đồ gốm nhập khẩu với chuỗi đã có niên đại ở nơi sản xuất, và vào carbon-14 trên than, gỗ cọc móng. Khoảng niên đại vì thế rộng hơn, và cách gắn các dấu tích này với những tên gọi trong sử sách vẫn còn được bàn luận. Người đọc nên coi các lớp sớm là vùng có nhiều câu hỏi mở hơn, không phải vì làm kém mà vì bản thân chứng cứ đã bị thời sau xoá bớt.
Những chỗ dễ đọc sai
Lấy độ sâu thay cho thứ tự. Móng thời sau có thể đào sâu hơn nền thời trước. Thứ tự đọc từ quan hệ cắt đè, không đọc từ độ sâu tuyệt đối.
Lấy niên đại viên gạch làm niên đại bức tường. Gạch tái sử dụng khiến bức tường có thể muộn hơn nhiều so với chữ trên gạch.
Lấy đồng tiền làm năm xây. Tiền chỉ cho mốc không sớm hơn. Tiền thời trước vẫn lưu hành khi tiền thời sau đã có.
Coi mỗi lớp là một triều đại trọn vẹn. Một triều đại dài có nhiều lần sửa chữa, xây lại; ngược lại một lần xây có thể nằm vắt qua hai triều.
Khi tham quan một khu khảo cổ đô thị
Dù ở Hoàng thành Thăng Long hay một khu di tích thành cổ khác, bạn có thể đọc hiện trường theo vài câu hỏi:
- Có bao nhiêu lớp nền nhìn thấy được, và chỗ nào một móng cắt qua móng khác.
- Chú thích tại chỗ gắn mỗi lớp với thời nào, và dựa vào loại hiện vật gì.
- Hiện vật trưng bày bên cạnh, như gạch có chữ, gốm, tiền, được tìm ở lớp nào.
- Chỗ nào chú thích dùng chữ “có thể”, chỗ nào khẳng định.
Việc không cần làm: không cần nhớ niên hiệu trên từng đồng tiền. Hiểu nguyên lý cắt đè và mốc không sớm hơn là đủ để đọc mọi khu khảo cổ nhiều lớp.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng thành Thăng Long có những lớp kiến trúc thời nào?
Theo các kết quả khai quật được công bố, khu trung tâm có dấu tích từ trước thời Lý, qua các thời Lý, Trần, Lê và muộn hơn, chồng lên nhau trong cùng khu vực.
Gạch Đại Việt quốc quân thành chuyên có nghĩa là gì?
Dòng chữ Hán này có nghĩa là gạch xây thành của quân đội nước Đại Việt. Loại gạch này thường được các nhà nghiên cứu xếp vào khoảng thời Lý – Trần.
Vì sao tiền đồng không cho năm xây công trình?
Tiền được lưu hành nhiều năm, có khi nhiều đời vua. Một đồng tiền trong nền chỉ cho biết nền không thể sớm hơn năm đúc tiền, còn muộn hơn bao lâu thì phải dựa vào chứng cứ khác.
Ở thời có sử sách, carbon-14 còn cần không?
Vẫn hữu ích để kiểm tra chéo và cho những lớp không có hiện vật mang chữ. Nhưng sai số carbon-14 thường rộng hơn khoảng một triều đại, nên hiện vật có niên hiệu thường cho mốc chặt hơn.
Nguyên lý cắt ngang là gì?
Là nguyên lý cho biết thứ gì cắt qua một lớp đất hay một kiến trúc thì hình thành muộn hơn lớp hay kiến trúc bị cắt. Đây là công cụ cơ bản để xếp thứ tự các móng chồng lên nhau.