Lịch Hijri như một hệ đếm năm: quy đổi năm Hồi lịch sang Công nguyên

Lịch Hijri là lịch thuần âm: 12 tháng theo tuần trăng, năm dài khoảng 354 hoặc 355 ngày, đếm năm từ năm 622 Công nguyên. Muốn đổi năm Hijri sang Công nguyên, nhân với khoảng 0,97 rồi cộng khoảng 622; ví dụ năm 1447 Hijri bắt đầu vào khoảng giữa năm 2025.

Bài viết coi lịch Hijri như một hệ đếm thời gian, giống cách ta tìm hiểu lịch Julius hay âm lịch, không bàn đến giáo lý. Bạn sẽ gặp hệ đếm này trên giấy tờ của các nước Trung Đông, Đông Nam Á hải đảo, trên bia mộ, văn bản cổ, và trong sinh hoạt của cộng đồng người Chăm theo Hồi giáo ở Việt Nam.

Lịch Hijri khác dương lịch và âm lịch Việt Nam ở đâu?

Dương lịch bám theo Mặt Trời: năm dài khoảng 365,24 ngày, mùa rơi đều vào cùng tháng. Âm lịch Việt Nam là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, nhưng cứ khoảng hai ba năm thêm một tháng nhuận để kéo năm âm về gần năm Mặt Trời, nên Tết luôn rơi vào cuối đông, đầu xuân.

Lịch Hijri chỉ bám Mặt Trăng, không thêm tháng nhuận. Mười hai tháng, mỗi tháng 29 hoặc 30 ngày, cộng lại khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm dương khoảng 11 ngày. Hệ quả: một tháng Hijri trôi dần qua mọi mùa, mỗi năm đến sớm hơn khoảng 11 ngày so với năm trước, và sau khoảng 33 năm thì quay lại gần đúng mùa ban đầu.

Mốc đếm năm là sự kiện Hijra năm 622, khi nhà tiên tri Muhammad cùng những người theo ông rời Mecca đến Medina. Ngày đầu năm 1 Hijri ứng với khoảng giữa tháng 7 năm 622 theo lịch Julius. Ký hiệu năm thường là AH, viết tắt tiếng La tinh Anno Hegirae, hoặc chữ H sau con số.

Quy đổi năm: vì sao không trừ một hằng số được?

Với lịch Do Thái hay Phật lịch, đổi năm chỉ là cộng trừ một con số. Lịch Hijri thì khác, vì năm của nó ngắn hơn.

Công thức gần đúng

Vì 33 năm Hijri dài gần bằng 32 năm dương, năm Hijri ngắn hơn năm dương theo tỉ lệ khoảng 0,97. Công thức thường dùng: năm Công nguyên ≈ năm Hijri × 0,97 + 622. Đổi ngược: năm Hijri ≈ (năm Công nguyên − 622) × 1,03.

Thử với năm 1447 Hijri: 1447 × 0,97 ≈ 1.403,6; cộng 622 được khoảng 2.025,6. Kết quả cho biết năm 1447 Hijri bắt đầu khoảng giữa năm 2025 và kết thúc khoảng giữa năm 2026. Phần lẻ sau dấu phẩy chính là vị trí trong năm, đừng làm tròn vội.

Một năm Hijri trùm qua hai năm dương

Gần như mọi năm Hijri đều bắt đầu trong một năm dương và kết thúc trong năm dương kế tiếp. Nếu tài liệu chỉ ghi năm Hijri mà không có tháng, hãy ghi kết quả dạng “1300 Hijri (1882–1883)”. Muốn đổi đến ngày, cần bảng đối chiếu hoặc chương trình chuyển đổi.

Một số mốc để tự kiểm phép đổi

Bảng dưới cho năm dương lịch ở thời điểm bắt đầu một số năm Hijri tròn. Các mốc đều là “khoảng”, vì ngày đầu năm có thể chênh một hai ngày tuỳ cách xác định đầu tháng.

Dòng thứ hai là phép thử trực giác hay nhất: một nghìn năm Hijri chỉ bằng khoảng 970 năm dương. Ai dùng công thức trừ 622 cho mọi năm sẽ sai gần ba mươi năm ở mốc này.

Vì sao ngày Hijri có thể lệch một ngày giữa các nước?

Theo truyền thống, tháng Hijri bắt đầu khi trăng lưỡi liềm đầu tiên được nhìn thấy sau trăng mới. Trăng mảnh, sát đường chân trời lúc hoàng hôn, nên có nơi thấy được, có nơi chưa thấy, có nơi trời mây. Vì vậy nhiều nước công bố đầu tháng theo quan sát, và ngày đầu tháng có thể khác nhau một ngày giữa các nước.

Bên cạnh đó có những phiên bản tính bằng thuật toán, như lịch dạng bảng với chu kỳ 30 năm có 11 năm nhuận một ngày, hoặc lịch chính thức tính trước theo thiên văn của một số nước. Các chương trình chuyển đổi trên máy tính thường dùng một trong những phiên bản này. Khi đổi một ngày lịch sử cụ thể, chênh một ngày giữa các nguồn là chuyện bình thường, không phải lỗi.

Đừng nhầm với lịch Hijri dương của Iran

Iran và Afghanistan dùng một hệ lịch cũng đếm năm từ mốc 622 nhưng là lịch Mặt Trời, năm mới bắt đầu vào khoảng xuân phân, quanh ngày 21 tháng 3. Với hệ này, năm dương lịch bằng năm Hijri dương cộng khoảng 621, tuỳ trước hay sau ngày đầu năm. Năm 1404 của lịch này bắt đầu vào tháng 3 năm 2025.

Hai hệ trùng mốc nhưng khác loại năm, nên số năm khác nhau xa: năm 1404 của lịch dương Iran và năm 1447 của lịch Hijri âm cùng rơi vào năm 2025. Khi thấy một năm Hijri trên giấy tờ Iran, hãy kiểm tra đó là lịch nào trước khi đổi.

Mười hai tháng Hijri theo thứ tự

Tên tháng thường được giữ nguyên âm tiếng Ả Rập trong tài liệu tiếng Việt, cách phiên có thể khác nhau đôi chút giữa các sách. Biết thứ tự tháng giúp bạn ước lượng ngày khi chỉ có tên tháng và năm.

• Muharram — tháng đầu năm
• Safar
• Rabi al-Awwal
• Rabi al-Thani
• Jumada al-Ula
• Jumada al-Akhirah
• Rajab
• Shaban
• Ramadan — tháng thứ chín
• Shawwal
• Dhu al-Qidah
• Dhu al-Hijjah — tháng cuối năm

Vì không có tháng nhuận, thứ tự này lặp lại đúng như vậy mỗi năm. Ước lượng thô: mỗi tháng khoảng 29,5 ngày, nên tháng thứ chín bắt đầu khoảng 236 ngày sau ngày đầu năm Hijri.

Đổi một ngày Hijri cụ thể trên giấy tờ

Khi cần đến ngày, không chỉ năm, làm theo thứ tự sau.

1. Xác định đây là lịch Hijri âm hay lịch Hijri dương của Iran, dựa vào tên tháng và nước cấp giấy tờ.
2. Dùng công thức hệ số 0,97 để biết ngày ấy rơi vào năm dương nào, khoảng mùa nào.
3. Tra bảng đối chiếu hoặc chương trình chuyển đổi để có ngày dương cụ thể.
4. Nếu giấy tờ là của một nước công bố đầu tháng theo quan sát trăng, chấp nhận khả năng lệch một ngày và ghi chú khi cần.
5. Ghi cả hai ngày khi dịch hoặc trích, giữ nguyên tên tháng gốc.

Với giấy tờ cần dịch thuật công chứng, nên để người dịch có nghiệp vụ kiểm lại ngày quy đổi, vì một ngày lệch có thể làm sai hạn hiệu lực. Với tư liệu nghiên cứu, chú thích rõ đã dùng bảng hay chương trình nào để người đọc sau có thể kiểm lại.

Lỗi hay gặp khi đọc ngày Hijri

Trừ hoặc cộng một hằng số. Chỉ đúng với lịch Hijri dương của Iran; với lịch Hijri âm phải dùng hệ số khoảng 0,97.

Gán cả năm Hijri vào một năm dương. Ghi khoảng hai năm khi không có tháng.

Đòi ngày đổi phải khớp tuyệt đối giữa các nguồn. Chênh một ngày do cách xác định đầu tháng là bình thường.

Coi mỗi tháng Hijri gắn với một mùa. Tháng Hijri trôi qua mọi mùa theo chu kỳ khoảng 33 năm.

Câu hỏi thường gặp