Năm 1789: Quang Trung vào Thăng Long, Paris chiếm ngục Bastille

Năm 1789 có ba sự kiện xa nhau mà cùng năm: dịp Tết Kỷ Dậu, tức cuối tháng một dương lịch, quân Tây Sơn của Quang Trung tiến vào Thăng Long; ngày 30 tháng 4 George Washington nhậm chức tổng thống Mỹ; ngày 14 tháng 7 dân Paris chiếm ngục Bastille.

Năm 1789 là một trong những năm dễ nhớ nhất để dạy đồng đại, vì ba sự kiện thuộc ba lục địa, đều được coi là bước ngoặt ở nơi mình, và đều có ngày tháng rõ ràng. Bài này dựng niên biểu cuối thế kỷ XVIII quanh năm ấy, chỉ ra sợi dây có thật giữa nước Pháp và cuộc nội chiến ở Đại Việt, và nhắc những chỗ quy đổi ngày tháng dễ sai.

Ba sự kiện trong cùng một năm

Ngày tháng ghi theo dương lịch. Sự kiện ở Việt Nam quy đổi từ âm lịch.

Chỉ trong khoảng sáu tháng, ba nơi trải qua ba bước ngoặt. Không nơi nào biết nơi kia vào lúc ấy, vì tin tức đi bằng thuyền buồm mất nhiều tháng.

Đặt năm 1789 vào một khung rộng hơn

Một năm đơn lẻ dễ nhớ nhưng dễ hiểu sai. Để thấy năm 1789 nằm ở đâu, hãy mở rộng ra khoảng ba mươi năm hai phía. Ở Đại Việt, phong trào Tây Sơn khởi phát từ năm 1771, đến năm 1789 đã trải qua gần hai mươi năm chiến tranh với chúa Nguyễn, chúa Trịnh và quân Xiêm. Ở Bắc Mỹ, Tuyên ngôn Độc lập năm 1776, chiến tranh kết thúc năm 1783, Hiến pháp có hiệu lực năm 1789. Ở Pháp, khủng hoảng tài chính kéo dài suốt thập niên 1780.

Phía sau năm 1789, Quang Trung mất năm 1792. Ở Pháp, năm 1792 nền cộng hoà được tuyên bố. Năm 1802 Nguyễn Ánh lên ngôi, lập nhà Nguyễn; năm 1804 Napoléon lên ngôi hoàng đế. Hai đường này chạy gần như song song suốt hai thập niên, và cùng kết thúc giai đoạn biến động bằng một vị vua mới.

Ở Gia Định, trong những năm Tây Sơn làm chủ miền Bắc, Nguyễn Ánh từng bước củng cố vùng đất phía nam, lập quân đội, đóng thuyền, mở rộng buôn bán. Như vậy chỉ riêng cột Đại Việt năm 1789 đã cần ít nhất hai dòng: một dòng cho Tây Sơn ở Phú Xuân và Thăng Long, một dòng cho Nguyễn Ánh ở Gia Định. Gộp hai dòng thành một là xoá mất chính cấu trúc của thời kỳ.

Sự song song đó dễ gây ấn tượng, nhưng cần nhớ hai quá trình có nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Niên biểu chỉ cho thấy nhịp thời gian trùng, còn giải thích phải dựa vào sử liệu của từng nơi.

Sợi dây có thật: Pháp, Nguyễn Ánh và Hiệp ước Versailles

Cặp Đại Việt – Pháp cuối thế kỷ XVIII không chỉ là trùng thời.

Hiệp ước năm 1787

Năm 1787, đại diện của Nguyễn Ánh và triều đình Pháp ký một hiệp ước ở Versailles, theo đó Pháp hứa giúp quân đổi lấy quyền lợi ở một số điểm ven biển. Người trung gian là giám mục Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc).

Hiệp ước không được thi hành

Chỉ hai năm sau, nước Pháp rơi vào khủng hoảng cách mạng. Hiệp ước không được thực hiện như đã ký. Sự giúp đỡ tới Gia Định chủ yếu là từ một số cá nhân người Pháp do Bá Đa Lộc vận động, không phải từ triều đình Pháp. Đây là một ví dụ rõ ràng về cách một sự kiện ở cột này tác động tới cột khác: biến cố năm 1789 ở Paris ảnh hưởng gián tiếp tới việc thi hành một cam kết với Nguyễn Ánh.

Vì sao cần ghi cột liên hệ

Nếu chỉ nhìn ba sự kiện năm 1789, bạn dễ nghĩ chúng hoàn toàn tách biệt. Thêm hàng năm 1787 vào bảng là thấy một sợi chỉ mảnh nhưng có thật. Trên niên biểu, nên vẽ một mũi tên nét đứt từ ô Versailles 1787 sang ô Gia Định, ghi chú ngắn về việc hiệp ước không được thi hành.

Những cột khác cùng thời: nhà Thanh, Nhật Bản, Úc

Ở phương bắc, năm 1789 thuộc thời vua Càn Long nhà Thanh, trị vì từ năm 1735 tới năm 1796. Đội quân sang Đại Việt cuối năm 1788 nằm trong bối cảnh triều Thanh đang ở thời cực thịnh về lãnh thổ. Sau thất bại đầu năm 1789, nhà Thanh và Tây Sơn nhanh chóng lập lại quan hệ.

Ở Nhật Bản, Mạc phủ Tokugawa đang tiến hành những cải cách trong khoảng cuối thập niên 1780 và đầu thập niên 1790. Ở bờ đông nước Úc, đoàn tàu chở người định cư đầu tiên của Anh tới năm 1788. Ở Anh, động cơ hơi nước đã được cải tiến từ những năm 1760, 1770 và cách mạng công nghiệp đang lan rộng.

Thêm các cột này, năm 1789 không còn là năm của riêng ba nước. Nó là một lát cắt cho thấy thế giới đang chuyển sang một thời kỳ mà các vùng sẽ va chạm với nhau nhiều hơn hẳn trong thế kỷ XIX.

Quy đổi ngày tháng năm 1789: những chỗ dễ sai

Năm 1789 có nhiều ngày cụ thể, nên sai sót quy đổi lộ ra rõ hơn bình thường.

Tết Kỷ Dậu rơi vào cuối tháng một dương lịch. Sự kiện quân Tây Sơn vào Thăng Long thường được ghi là ngày mùng năm Tết, quy ra dương lịch là cuối tháng 1 năm 1789. Nếu ghi năm âm lịch Mậu Thân cho trận đánh, bạn sẽ đặt nhầm sang năm 1788.

Quân Thanh vào Đại Việt từ cuối năm 1788. Một nửa câu chuyện nằm trong năm 1788 dương lịch. Niên biểu nên vẽ thành một thanh ngắn vắt qua ranh giới hai năm, không phải một điểm.

Ngày nhậm chức của Washington. Ngày 30 tháng 4 năm 1789 được ghi thống nhất. Đừng nhầm với ngày Hiến pháp có hiệu lực hay ngày bầu cử.

Ngày 14 tháng 7 là một mốc, không phải toàn bộ cách mạng. Cách mạng Pháp là một quá trình kéo dài nhiều năm. Trên niên biểu nên có cả thanh khoảng và ô sự kiện.

Dùng năm 1789 cho một hoạt động lớp học

Năm 1789 hợp với một hoạt động ngắn trong tiết Lịch sử lớp 8 hoặc lớp 11:

1. Chia lớp thành ba nhóm, mỗi nhóm nhận một sự kiện năm 1789 và tìm ngày tháng chính xác.
2. Cả lớp cùng đặt ba sự kiện lên một trục tháng của năm 1789, thang đều.
3. Mỗi nhóm ước tính tin về sự kiện của mình phải mất bao lâu mới tới hai nơi còn lại, dựa vào tốc độ thuyền buồm.
4. Thêm hàng năm 1787 với Hiệp ước Versailles và hỏi: hàng nào có liên hệ thật?
5. Kết thúc bằng một câu viết của mỗi học sinh, bắt đầu bằng cùng năm ấy, và tự kiểm câu đó có ngầm nói tới ảnh hưởng không.

Bước ước tính thời gian tin tức là bước học sinh thích nhất. Nó cho thấy cùng thời không đồng nghĩa với biết nhau, theo cách cụ thể nhất.

Câu hỏi thường gặp