Muốn đổi một ngày âm lịch trong sử sang dương lịch, bạn cần ba thứ: năm can chi ứng với năm dương nào, tháng đó có phải tháng nhuận không, và một bảng đối chiếu âm dương lịch đáng tin cho đúng năm ấy. Thiếu một thứ là kết quả có thể lệch cả tháng.
Sách sử Việt Nam ghi ngày theo âm lịch, kèm niên hiệu hoặc can chi. Khi viết bài, làm niên biểu hay so với sự kiện thế giới, ta phải đổi sang dương lịch. Việc này không khó nếu làm có thứ tự, và rất dễ sai nếu chỉ cộng trừ “khoảng một tháng”.
Vì sao không thể cộng thêm một tháng cho xong?
Ngày đầu tháng âm lịch là ngày có trăng mới, nên mỗi năm rơi vào một ngày dương khác nhau. Tết Nguyên đán dao động trong khoảng từ cuối tháng 1 đến khoảng giữa tháng 2 dương lịch. Năm có tháng nhuận dài khoảng 384 ngày, năm thường khoảng 354 ngày. Khoảng lệch giữa hai lịch vì thế thay đổi từ năm này sang năm khác, có khi lệch hơn bốn mươi ngày.
Quy tắc “ngày âm cộng một tháng” đúng một cách thô ở vài thời điểm, nhưng sai ở chính những chỗ cần chính xác nhất: tháng Chạp, tháng Giêng và tháng nhuận. Một bài niên biểu chỉ cần sai một ngày là đã đặt hai sự kiện sai thứ tự.
Năm bước quy đổi một ngày âm lịch trong sử
Ví dụ dùng xuyên suốt: ngày mùng 5 tháng Giêng năm Kỷ Dậu, ngày quân Tây Sơn vào Thăng Long, thường được quy đổi là ngày 30 tháng 1 năm 1789.
- Xác định năm dương lịch chứa phần lớn năm âm lịch đó. Năm Kỷ Dậu ở đây ứng với năm 1789; can chi lặp lại sau 60 năm nên phải dựa vào niên hiệu hoặc bối cảnh để chọn đúng vòng.
- Tra ngày Tết của năm ấy trong bảng đối chiếu. Bảng cho biết mùng 1 tháng Giêng năm Kỷ Dậu là ngày 26 tháng 1 năm 1789.
- Đếm tới ngày cần đổi. Mùng 5 cách mùng 1 bốn ngày, nên là ngày 30 tháng 1 năm 1789. Nếu tháng cần đổi nằm xa tháng Giêng, tra thẳng ngày mùng 1 của tháng đó thay vì đếm qua nhiều tháng.
- Kiểm tra tháng nhuận. Nếu sử ghi “tháng nhuận”, phải tra đúng tháng nhuận của năm đó; một tháng có thể có hai lần mùng 5 cách nhau khoảng 29–30 ngày.
- Ghi lại kết quả kèm nguồn tra. Viết “ngày 5 tháng Giêng năm Kỷ Dậu (30/1/1789)” và nói đã đổi theo bảng nào.
Ví dụ này dễ vì năm âm và năm dương gần trùng nhau. Phần dưới nói về những ca khó hơn.
Ba ca dễ sai nhất
Phần lớn sai sót không đến từ phép tính mà từ việc bỏ qua một chi tiết trong cách ghi của sử.
Tháng Chạp rơi sang năm dương lịch sau
Tháng Chạp (tháng 12 âm) thường kéo sang tháng 1, có khi sang tháng 2 dương lịch của năm kế tiếp. Một sự kiện “tháng Chạp năm Mậu Thân” vì thế có thể nằm trong năm dương sau năm mà người ta quen gán cho Mậu Thân. Nhà thơ sinh tháng 11, tháng Chạp âm lịch hay bị ghi lệch năm sinh vì chuyện này.
Tháng nhuận
Nhiều sách chép tắt, bỏ chữ “nhuận”. Nếu năm đó có tháng nhuận trùng số với tháng ghi trong sách, phải xem bối cảnh để đoán đúng tháng thường hay tháng nhuận, và ghi chú điều chưa chắc.
Ngày trước năm 1582
Với các ngày trước 15/10/1582, quy ước quốc tế đổi sang lịch Julius. Một số sách tiếng Việt lại đổi sang lịch Gregory kéo ngược, cho ra ngày sớm hơn vài ngày. Hai kết quả đều có thể “đúng” theo quy ước của mình; cái sai là không nói rõ đã chọn quy ước nào.
Nên tra bằng công cụ nào?
Không có công cụ nào hoàn hảo cho mọi thế kỷ. Bảng dưới gợi ý chọn công cụ theo thời kỳ cần tra.
| Công cụ | Hợp với thời kỳ | Điểm mạnh | Cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Lịch vạn niên in, có ghi rõ nguồn tính | Thế kỷ XX về sau | Tiện, có cả ngày tiết khí | Bản in kém có thể chép sai vài ngày |
| Sách bảng đối chiếu âm dương lịch nhiều thế kỷ do nhà nghiên cứu biên soạn | Từ thời trung đại | Có lời dẫn về quy ước, đã đối chiếu sử liệu | Xem phần lời dẫn để biết dùng lịch Julius hay Gregory |
| Chương trình tính lịch theo thuật toán thiên văn | Mọi thời kỳ, nhất là thời hiện đại | Nhanh, nhất quán | Lịch thời xưa tính theo phép riêng của từng triều, có năm lệch với kết quả thiên văn |
| Ghi chú của người biên dịch sử liệu | Sự kiện cụ thể | Đã xử lý ca khó | Mỗi bản dịch có thể theo một bảng khác |
Với sự kiện quan trọng, nên tra ít nhất hai nguồn độc lập. Nếu hai nguồn lệch nhau một hai ngày, ghi cả hai và nói lý do có thể có, thay vì tự chọn một con số rồi trình bày như chắc chắn.
Vì sao lịch xưa có thể khác lịch tính lại hôm nay?
Lịch các triều đại Việt Nam do cơ quan thiên văn của triều đình soạn theo phương pháp của thời đó, rồi ban hành cho cả nước. Các chương trình hiện nay thường tính lại âm lịch bằng số liệu thiên văn chính xác của Mặt Trăng, Mặt Trời. Phần lớn năm cho cùng kết quả, nhưng có những năm lịch ban hành thời xưa đặt tháng nhuận hoặc ngày đầu tháng khác với kết quả tính lại.
Với người đọc sử, nguyên tắc an toàn là: sự kiện xưa nên đổi theo lịch thật sự được dùng lúc đó, tức các bảng do nhà nghiên cứu dựng lại từ sử liệu, chứ không theo một chương trình tính bằng thiên văn hiện đại. Đây cũng là lý do hai cuốn sách có thể ghi ngày dương khác nhau cho cùng một sự kiện.
Trình bày ngày đã đổi trong bài viết thế nào?
Cách trình bày rõ nhất là giữ ngày gốc làm chính và đặt ngày dương trong ngoặc: “ngày 5 tháng Giêng năm Kỷ Dậu (30/1/1789)”. Người đọc thấy ngay đâu là sử liệu, đâu là phần người viết tính thêm. Làm ngược lại, chỉ ghi ngày dương, thì lần sau ai muốn kiểm lại phải đi tìm nguồn gốc từ đầu.
Có những ngày không nên đổi khi dùng trong đời sống. Ngày giỗ, ngày lễ hội làng, ngày kỷ niệm theo phong tục được tổ chức theo âm lịch hằng năm, nên ngày dương thay đổi mỗi năm. Ghi một ngày dương cố định cho lễ hội là sai bản chất. Ngược lại, khi đặt sự kiện vào niên biểu so với thế giới, ngày dương lịch là bắt buộc.
Trên nhãn trưng bày, bảng tóm tắt hay đề kiểm tra, nếu không đủ chỗ ghi cả hai, hãy chọn một và nói rõ trong phần ghi chú chung là đã quy đổi theo bảng nào. Một dòng ghi chú ngắn tránh được rất nhiều câu hỏi về sau.
Tự kiểm trước khi đưa ngày đã đổi vào bài
Năm can chi đã gắn đúng vòng 60 năm chưa? Đối chiếu với niên hiệu hoặc tên vua trong cùng câu sử.
Đã xét tháng Chạp, tháng Giêng chưa? Hai tháng này hay làm lệch năm dương lịch.
Có chữ nhuận trong nguồn gốc không? Đọc lại nguyên văn, không chỉ bản dịch tóm tắt.
Đã ghi quy ước Julius hay Gregory cho ngày trước 1582 chưa? Một chú thích ngắn là đủ.
Có ghi nguồn bảng tra không? Người đọc sau có thể kiểm lại mà không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Có công thức nào đổi nhanh âm lịch sang dương lịch không?
Không có công thức cộng trừ cố định, vì ngày đầu tháng âm lịch phụ thuộc trăng mới và năm có thể có tháng nhuận. Cách chắc chắn là tra bảng đối chiếu cho đúng năm.
Vì sao ngày đổi trong hai cuốn sách lại lệch nhau một hai ngày?
Thường do hai sách dùng bảng khác nhau: một bên theo lịch triều đình xưa dựng lại từ sử liệu, một bên tính lại bằng thiên văn hiện đại, hoặc một bên dùng lịch Julius, một bên dùng lịch Gregory.
Ngày mùng 5 Tết Kỷ Dậu ứng với ngày dương lịch nào?
Ngày này thường được quy đổi là 30 tháng 1 năm 1789, vì mùng 1 Tết năm Kỷ Dậu rơi vào ngày 26 tháng 1 năm 1789 theo bảng đối chiếu phổ biến.
Sự kiện tháng Chạp nên ghi năm dương lịch nào?
Tra ngày cụ thể. Tháng Chạp âm lịch thường rơi vào tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch năm sau, nên năm dương có thể lớn hơn năm mà người ta quen gán.
Có nên dùng ứng dụng lịch trên điện thoại để đổi ngày thế kỷ XV không?
Chỉ nên dùng để tham khảo. Ứng dụng thường tính bằng thiên văn hiện đại và lịch Gregory kéo ngược, nên dễ lệch với lịch thực dùng thời đó; hãy đối chiếu với sách bảng tra.