Đồ giả cổ bị phát hiện bằng cách kiểm nhiều tầng độc lập: quan sát vết dùng và vết làm cũ, soi đèn cực tím, chụp tia X, phân tích thành phần, rồi khi cần mới dùng các đồng hồ phóng xạ. Mỗi tầng có giới hạn riêng; kết luận đáng tin khi các tầng cùng chỉ một hướng.
Ở đâu có người quý đồ cổ, ở đó có đồ giả cổ. Đồ giả ngày càng tinh vi, có khi được làm bằng chính vật liệu xưa, theo kỹ thuật xưa. Bài này không dạy cách làm giả, cũng không bàn chuyện giá cả hay mua bán. Mục đích là giúp người đọc hiểu giới khoa học kiểm tra niên đại hiện vật ra sao, và vì sao không nên tin một lời khẳng định chỉ dựa trên một phép thử.
Đồ giả cổ thường được làm theo những kiểu nào?
Hiểu các kiểu làm giả giúp biết nên kiểm ở đâu. Có bốn kiểu chính, đôi khi kết hợp.
Làm mới hoàn toàn rồi làm cũ. Đồ được làm mới theo mẫu, sau đó tạo vẻ cũ bằng nhiều cách như mài, phủ màu, chôn đất, hun khói. Đây là loại phổ biến nhất và cũng dễ lộ nhất khi kiểm kỹ.
Ghép thật với giả. Một phần là hiện vật thật, phần còn lại làm mới rồi ghép vào cho thành món đồ hoàn chỉnh, có giá trị hơn. Loại này nguy hiểm vì mẫu lấy ở phần thật sẽ cho kết quả thật.
Thêm chi tiết vào đồ thật. Đồ thật của một thời muộn được khắc thêm chữ, thêm hiệu đề, thêm hoa văn để trông như của một thời sớm hơn hoặc của một nơi danh tiếng hơn.
Đổi lời kể về nguồn gốc. Món đồ có thể thật nhưng lời kể “tìm được ở di chỉ nổi tiếng”, “của dòng họ quyền quý” là bịa. Đây là kiểu giả không nằm trên hiện vật mà nằm trong hồ sơ.
Tầng một: nhìn bằng mắt và kính lúp thấy gì?
Vết dùng có đúng chỗ không
Đồ được dùng thật mòn ở chỗ tay cầm, chỗ chạm bàn, chỗ cọ với đồ khác. Đồ làm cũ nhân tạo thường mòn đều, hoặc mòn ở cả chỗ không ai chạm tới. Dưới kính lúp, vết xước sử dụng chạy nhiều hướng, chồng lên nhau; vết mài cố ý thường song song, cùng độ sâu.
Bụi bẩn nằm ở đâu
Bẩn tích tụ tự nhiên dày ở khe, góc, chỗ khuất và mỏng ở chỗ hay chạm. Bẩn giả tạo nhanh thường được quét đều, có khi lấp cả những chỗ mòn, hoặc nằm trên lớp gỉ thay vì lẫn vào trong. Đất bám tự nhiên lèn chặt vào khe; đất trát lên thì bám hờ, dễ bong theo mảng.
Sự hợp lý của tổng thể
Người có kinh nghiệm còn hỏi những câu tổng thể: kích thước, trọng lượng, độ dày có hợp với loại đồ của thời đó không, kỹ thuật chế tác có khớp với hoa văn không, hiện vật có “quá hoàn hảo” so với đồ cùng loại đã khai quật không.
Tầng hai: đèn cực tím và tia X cho thấy điều gì?
Dưới đèn cực tím, các vật liệu phát sáng khác nhau. Keo dán, sơn mới, men vá, chất độn thường hiện lên thành mảng có màu hoặc độ sáng khác hẳn phần còn lại. Đây là cách nhanh để tìm chỗ sửa, chỗ ghép trên gốm, đá, gỗ sơn. Một món đồ “nguyên vẹn” mà dưới đèn cực tím lộ một đường ghép chạy quanh thân là thông tin quan trọng, dù chưa nói món đồ thật hay giả.
Chụp tia X cho thấy bên trong hiện vật: lõi đúc, chốt nối, đường ghép, lỗ rỗng, đinh kim loại giấu trong gỗ. Một pho tượng gỗ mà bên trong có đinh vít công nghiệp, một chiếc bình đồng mà bên trong có mối hàn hiện đại, một món gốm mà ảnh tia X cho thấy hai phần có mật độ khác hẳn nhau, đều là dấu hiệu cần kiểm thêm. Bảo tàng và viện nghiên cứu lớn có thiết bị này; một số nơi dùng thiết bị chụp công nghiệp hoặc y tế với sự hợp tác của cơ sở có chuyên môn.
Tầng ba: các phương pháp phòng thí nghiệm
Mỗi phương pháp hợp với một loại vật liệu và trả lời một loại câu hỏi. Không phương pháp nào áp dụng được cho mọi hiện vật.
| Phương pháp | Áp dụng cho | Trả lời được | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Huỳnh quang tia X | Kim loại, men, màu, thuỷ tinh | Thành phần nguyên tố ở bề mặt | Không cho tuổi; bề mặt gỉ làm sai lệch |
| Phát quang nhiệt | Gốm, đất nung, lõi đúc bằng đất | Thời điểm nung lần cuối | Cần khoan mẫu; đồ bị chiếu xạ hoặc nung lại làm sai kết quả |
| Carbon-14 | Gỗ, giấy, vải, xương, than, sơn có gốc thực vật | Thời điểm sinh vật ngừng trao đổi carbon | Cho tuổi vật liệu, không phải tuổi chế tác; cần mẫu sạch |
| Niên đại vòng cây | Gỗ có đủ vòng năm | Năm cây bị chặt, khi có chuỗi chuẩn | Nhiều loại gỗ nhiệt đới chưa có chuỗi chuẩn |
| Kính hiển vi, phân tích mặt cắt | Lớp sơn, men, gỉ, sợi | Thứ tự các lớp, cấu trúc gỉ thật hay giả | Cần mẫu rất nhỏ, chuyên viên giàu kinh nghiệm |
Câu hỏi quan trọng nhất khi đọc một kết quả phòng thí nghiệm là: mẫu được lấy ở đâu trên hiện vật. Với đồ ghép thật và giả, lấy mẫu ở phần thật sẽ cho kết quả thật cho cả món đồ.
Vì sao kết quả phòng thí nghiệm vẫn có thể sai hướng?
Tuổi vật liệu khác tuổi chế tác
Carbon-14 cho biết khi nào cây bị chặt, không cho biết khi nào gỗ được chạm. Người làm giả có thể dùng gỗ cũ tháo từ nhà xưa để chạm tượng mới; kết quả đo sẽ cho tuổi gỗ cổ. Tương tự, giấy cũ có thể được dùng để viết văn bản mới.
Hiện vật bị can thiệp
Đồ gốm từng bị chiếu xạ có chủ ý, từng qua các đợt kiểm tra an ninh bằng tia X liều cao hoặc từng bị nung lại sau hoả hoạn có thể cho kết quả phát quang nhiệt lệch. Hiện vật đã được làm sạch bằng hoá chất có thể mất đi những dấu vết mà phép phân tích cần.
Kết quả luôn là xác suất
Các đồng hồ phóng xạ cho một khoảng tuổi kèm mức tin cậy, không cho một con số tuyệt đối. Một kết quả “khoảng 300 đến 500 năm” không nói món đồ làm đúng vào năm nào trong khoảng đó. Người viết báo cáo nghiêm túc luôn ghi kèm sai số và phương pháp.
Hồ sơ nguồn gốc là tầng kiểm tra cuối cùng
Ngoài vật liệu, giới bảo tàng đặc biệt coi trọng lịch sử nguồn gốc của hiện vật: nó được phát hiện ở đâu, khi nào, qua tay những ai, có ảnh chụp, giấy tờ, biên bản nào. Một hiện vật có hồ sơ đầy đủ từ lúc khai quật có giá trị khoa học cao hơn nhiều so với một hiện vật đẹp hơn nhưng không rõ lai lịch. Hồ sơ trống cũng là lý do để nghi ngờ, dù mọi phép thử khác đều đẹp.
Ở Việt Nam, cổ vật thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Di sản văn hoá; việc giám định cổ vật do các tổ chức được cấp phép thực hiện. Nếu gia đình bạn có đồ nghi là cổ vật, cách làm đúng là giữ nguyên hiện trạng, ghi lại lai lịch theo trí nhớ của người trong nhà, rồi liên hệ bảo tàng tỉnh, thành hoặc cơ quan quản lý văn hoá để được hướng dẫn, không tự làm sạch hay mang đi “thử”.
Câu hỏi thường gặp
Có thiết bị cầm tay nào biết ngay đồ thật hay giả không?
Không có. Thiết bị cầm tay như máy huỳnh quang tia X chỉ đo thành phần, không đo tuổi. Kết luận thật hay giả cần nhiều phép kiểm và người có chuyên môn đọc kết quả.
Đồ giả có thể qua được phép thử phát quang nhiệt không?
Có trường hợp qua được, chẳng hạn khi mẫu lấy ở phần gốm cũ được ghép vào đồ mới. Vì vậy người giám định cần chọn đúng điểm lấy mẫu và kết hợp với các phép kiểm khác.
Đồ đã được làm sạch có còn giám định được không?
Vẫn giám định được nhưng mất nhiều thông tin. Lớp bẩn, lớp gỉ tự nhiên, đất bám là chứng cứ quan trọng. Đồ bị chà sạch hoặc ngâm hoá chất khiến nhiều phép kiểm khó cho kết quả rõ.
Đồ cũ thật nhưng không cổ có bị coi là đồ giả không?
Không. Đồ làm vài chục năm trước theo kiểu xưa là đồ mô phỏng hoặc đồ cũ, không phải đồ giả. Nó chỉ trở thành giả khi bị gán một niên đại hay nguồn gốc không đúng.
Vì sao bảo tàng coi trọng hồ sơ nguồn gốc như vậy?
Vì hiện vật không rõ lai lịch mất bối cảnh khoa học, có thể là đồ bị đào trộm hoặc làm giả. Hồ sơ nguồn gốc rõ ràng giúp xác minh niên đại và bảo đảm hiện vật được thu thập hợp pháp.
Mang đồ đến bảo tàng nhờ xem có mất phí không?
Tuỳ từng nơi và từng loại yêu cầu. Bạn nên liên hệ trước với bảo tàng tỉnh, thành hoặc cơ quan quản lý văn hoá để hỏi quy trình, thời gian và giấy tờ cần mang theo.