Định niên đại theo phong cách là so hình dáng, hoa văn, cách tạo hình của một hiện vật với những hiện vật đã biết chắc niên đại. Cách này cho một khoảng thời gian, thường tính bằng thế kỷ, và chỉ đáng tin khi kho mốc chuẩn đủ lớn và hiện vật không phải đồ mô phỏng.
Người xem bảo tàng hay nghe hướng dẫn viên nói “nhìn con rồng này là biết thời Lý”. Câu đó có cơ sở, nhưng đằng sau là cả một phương pháp với những bước kiểm tra chặt chẽ hơn một cái nhìn. Bài này lấy hình rồng làm ví dụ vì nó quen thuộc, xuất hiện trên đủ loại chất liệu và đã được nghiên cứu nhiều; cách suy luận áp dụng được cho hoa sen, mây, sóng nước hay dáng tượng.
Phong cách học hoạt động dựa trên điều gì?
Ý tưởng cơ bản rất đơn giản: người thợ ở một thời và một nơi chịu ảnh hưởng của nhau, của thầy dạy và của những quy định đương thời, nên đồ họ làm có những nét chung. Theo thời gian, những nét ấy thay đổi dần. Nếu biết chắc niên đại của một số hiện vật, ta có thể dựng một chuỗi biến đổi và đặt hiện vật chưa rõ tuổi vào đúng chỗ trên chuỗi đó.
Phương pháp này có từ lâu trong khảo cổ học và lịch sử nghệ thuật. Ở dạng chặt chẽ, người nghiên cứu không chỉ nhìn tổng thể mà chia hình trang trí thành các đặc điểm nhỏ có thể đếm và so: số khúc uốn của thân rồng, hình dạng mào, có hay không có sừng, số móng, cách thể hiện vảy, tỷ lệ đầu với thân. Mỗi đặc điểm có lúc xuất hiện, lúc phổ biến, lúc mất dần. Khi nhiều đặc điểm cùng chỉ về một khoảng, kết luận mạnh hơn nhiều so với cảm giác chung.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ “biết chắc”. Mốc chuẩn tốt là những hiện vật có niên đại độc lập với phong cách: bia đá có lạc khoản, chuông có ghi năm đúc, gạch xây tháp có chữ ghi niên hiệu, đồ tìm được trong lớp đất cùng tiền đồng có niên hiệu, hoặc công trình có văn bản ghi năm xây dựng. Phong cách học không tự đứng được; nó là cách mở rộng niên đại từ những mốc chắc sang những hiện vật tương tự.
Hình rồng thay đổi qua các thời kỳ như thế nào?
Các mô tả dưới đây là xu hướng chung theo tài liệu mỹ thuật cổ phổ biến, dùng để hiểu phương pháp, không phải để tự giám định hiện vật.
Rồng thời Lý
Rồng thời Lý thường được mô tả có thân tròn, mảnh, uốn nhiều khúc mềm và đều như một dải lụa, thon dần về đuôi, đầu có mào lửa, dáng hiền hoà. Nhiều tài liệu mỹ thuật coi đây là hình rồng mang đậm nét riêng của người Việt, khác rồng phương Bắc cùng thời. Những mốc chuẩn cho kiểu rồng này là các hiện vật kiến trúc, đồ đá ở những công trình có văn bản ghi năm dựng.
Rồng thời Trần
Rồng thời Trần vẫn giữ dáng uốn khúc nhưng thân thường mập và khoẻ hơn, khúc uốn ít đều đặn hơn, nhiều hình có sừng và chân có móng rõ hơn. Tạo hình này được nhiều nhà nghiên cứu xem là phản ánh tinh thần thượng võ của thời kỳ đó, dù cách diễn giải ý nghĩa luôn có tranh luận.
Rồng thời Lê sơ và về sau
Rồng thời Lê sơ thường được mô tả đầu to, mắt to, miệng há, dáng uy nghi, gắn với nghi thức triều đình. Đến thời Nguyễn, rồng thường có mắt lồi, sừng, râu và vảy rõ, và số móng được dùng để phân biệt cấp bậc: rồng năm móng dành cho vua, các bậc dưới dùng hình có ít móng hơn hoặc dùng con vật khác. Giữa các thời kỳ còn có nhiều biến thể, và rồng trong nghệ thuật dân gian ở đình làng thường tự do hơn rồng cung đình.
Bảng: phong cách nói được gì và không nói được gì
Đọc bảng theo hàng ngang để thấy mỗi loại nhận xét có giá trị đến đâu.
| Nhận xét | Nói được | Không nói được | Cần kiểm thêm |
|---|---|---|---|
| Dáng rồng giống rồng thời Lý | Hiện vật làm theo kiểu thời Lý | Làm vào thời Lý | Chất liệu, kỹ thuật, nơi tìm thấy |
| Có rồng năm móng | Gắn với biểu tượng hoàng quyền | Chắc chắn là đồ cung đình | Bối cảnh, chất lượng chế tác |
| Nét chạm thô, vụng | Có thể là thợ địa phương | Đồ giả hay đồ thật | So với đồ dân gian cùng vùng |
| Hoa văn pha trộn hai thời | Có thể là thời chuyển tiếp hoặc mô phỏng | Thuộc thời nào trong hai | Mốc chuẩn của thời chuyển tiếp |
| Giống hệt một hiện vật nổi tiếng | Có cùng mẫu | Là bản gốc | Dấu vết chế tác, độ mòn, nguồn gốc |
Ba giới hạn lớn của con mắt
Đồ mô phỏng đời trước. Thợ đời sau có thể chạm, vẽ, đúc theo kiểu rồng của một thời trước, vì kính trọng, vì theo mẫu cũ hay vì phục dựng công trình. Nhiều đồ phục chế trong các cuộc trùng tu được làm có chủ ý giống đồ gốc. Phong cách thời Lý không chứng minh được hiện vật làm vào thời Lý.
Độ trễ ở địa phương. Phong cách mới thường xuất hiện ở trung tâm trước, rồi lan dần ra các vùng. Một vùng xa có thể còn giữ lối cũ thêm vài chục năm hay lâu hơn. Đồ cùng phong cách nhưng khác nơi làm có thể chênh nhau đáng kể về thời gian.
Kho mốc chuẩn còn mỏng. Với một số thời kỳ, số hiện vật có niên đại chắc còn ít. Khi đó chuỗi biến đổi được dựng từ vài mốc thưa, khoảng trống giữa chúng là chỗ phỏng đoán. Khi phát hiện thêm mốc mới, nhận định về phong cách có thể phải sửa.
Người làm giả lợi dụng phong cách ra sao, và bị lộ ở đâu?
Nhắm đúng vào chỗ con mắt tin
Vì người mua và cả người xem quen nhận diện bằng phong cách, đồ giả thường được làm rất giống hình rồng, hoa sen trong sách. Chép từ ảnh in khiến đồ giả có khi còn “chuẩn” hơn đồ thật, vì đồ thật mỗi chiếc mỗi khác, có lỗi tay, có chỗ thợ ứng biến.
Lộ ở vật liệu và kỹ thuật
Chỗ người làm giả khó bắt chước là những gì không nhìn thấy trên ảnh: thành phần đất, men, hợp kim, vết dụng cụ, vết mòn sử dụng, lớp bám tự nhiên. Đó là lý do người nghiên cứu luôn đặt phong cách bên cạnh phân tích vật liệu và lịch sử nguồn gốc của hiện vật, không dùng riêng.
Tập nhìn phong cách đúng cách
Nếu bạn là giáo viên, sinh viên hay người yêu mỹ thuật cổ muốn rèn con mắt, có thể đi theo các bước sau.
- Bắt đầu từ hiện vật có niên đại chắc trong bảo tàng, đọc kỹ nhãn: niên đại dựa trên căn cứ nào.
- Phác hình rồng, hoa sen của từng thời kỳ bằng bút chì, chú ý tỷ lệ đầu và thân, nhịp uốn, chi tiết móng, vảy.
- Đặt các hình phác cạnh nhau theo thời gian, tự ghi những thay đổi nhìn thấy.
- Khi gặp hiện vật chưa rõ tuổi, viết nhận xét bằng câu “mang phong cách”, không phải “thuộc thời”.
- Đối chiếu nhận xét của mình với tài liệu chuyên môn, ghi chỗ khác biệt để hỏi người có kinh nghiệm.
Phác tay buộc mắt nhìn chậm và kỹ hơn chụp ảnh. Nhiều lớp học mỹ thuật cổ vẫn dùng cách này cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhìn hình rồng mà biết chính xác năm làm không?
Không. Phong cách chỉ cho một khoảng thời gian, thường tính bằng thế kỷ hoặc nửa thế kỷ. Muốn hẹp hơn phải có chữ ghi năm, bối cảnh khai quật hoặc phân tích vật liệu.
Vì sao các sách mô tả rồng mỗi thời hơi khác nhau?
Vì mỗi tác giả dựa trên những hiện vật mốc khác nhau, và hiện vật trong cùng một thời kỳ vốn đã đa dạng. Các mô tả nên được đọc như xu hướng chung, không phải bảng tiêu chuẩn cứng.
Rồng trên đình làng có theo đúng phong cách cung đình không?
Thường không hoàn toàn. Thợ làng có truyền thống riêng, tạo hình tự do hơn, có khi pha nhiều thời. Vì vậy đồ dân gian cần mốc chuẩn riêng, không áp thẳng chuẩn của đồ cung đình.
Đồ phục chế trong các lần trùng tu có bị nhầm là đồ cổ không?
Có thể, nhất là khi không có hồ sơ trùng tu. Đó là lý do các dự án tu bổ di tích cần ghi chép rõ bộ phận nào được làm mới và lưu hồ sơ lâu dài.
Ngoài rồng còn hoa văn nào hay dùng để định niên đại?
Hoa sen, cúc dây, mây, sóng nước, lá đề, dáng tượng người và cách bố cục mảng trang trí đều được dùng. Nguyên tắc vẫn vậy: so với hiện vật có niên đại chắc và thận trọng với đồ mô phỏng.