Không sớm hơn, không muộn hơn: suy niên đại từ đồng tiền và đồ đi kèm

Một hiện vật có niên đại chắc cho ta một trong hai loại mốc: mốc không sớm hơn, nghĩa là bối cảnh chứa nó không thể có trước nó, và mốc không muộn hơn, nghĩa là bối cảnh phải có trước một sự kiện đã biết. Kẹp được cả hai là có một khoảng niên đại.

Trong tiếng Latin, giới nghiên cứu gọi hai mốc này là terminus post quem và terminus ante quem. Tên gọi nghe học thuật, nhưng cách suy luận rất gần với đời thường: thấy một tờ lịch năm nay trong ngăn kéo, bạn biết ngăn kéo được mở ít nhất một lần trong năm nay, dù không biết nó được đóng lại lần cuối khi nào. Bài này giải thích hai mốc qua ví dụ quen thuộc nhất là đồng tiền cổ.

Vì sao đồng tiền là mốc yêu thích của người làm khảo cổ?

Tiền đồng thời quân chủ ở Việt Nam và Trung Hoa thường đúc bốn chữ trên mặt, trong đó hai chữ đầu là niên hiệu. Niên hiệu của các triều vua đã được ghi chép trong sử sách, nên một đồng tiền đọc được chữ là gắn ngay với một khoảng năm. Ví dụ tiền Khai Nguyên thông bảo được nhà Đường bắt đầu đúc từ năm 621; tiền Cảnh Hưng mang niên hiệu Cảnh Hưng của vua Lê Hiển Tông, kéo dài từ năm 1740 đến năm 1786.

Tiền lại nhỏ, bền, được làm với số lượng lớn và hay rơi vãi, chôn theo người chết, cất trong hũ. Vì vậy trong rất nhiều lớp đất và ngôi mộ, đồng tiền là hiện vật duy nhất mang chữ, tức là thứ duy nhất tự khai ra thời gian.

Mốc không sớm hơn được dùng như thế nào?

Lấy đồng tiền muộn nhất

Nếu một ngôi mộ có mười đồng tiền mang năm niên hiệu khác nhau, mốc không sớm hơn của mộ là năm bắt đầu niên hiệu muộn nhất trong số đó. Chín đồng còn lại, dù cổ hơn, không làm thay đổi mốc này; chúng chỉ cho biết tiền cũ vẫn còn trong tay người đương thời.

Hiểu đúng điều mốc này nói

Mốc không sớm hơn chỉ nói một chiều. Mộ có tiền Cảnh Hưng không thể chôn trước năm 1740, nhưng có thể chôn năm 1745, năm 1800 hay muộn hơn nữa, vì tiền Cảnh Hưng được đúc với số lượng rất lớn và lưu hành lâu sau khi niên hiệu kết thúc. Nhiều bài báo viết “ngôi mộ thời Cảnh Hưng” chỉ vì có loại tiền này; đó là suy luận quá tay.

Tiền lưu hành lâu đến mức nào

Tiền đồng thời xưa không bị thu hồi khi đổi triều, nên tiền của các đời trước, kể cả tiền đúc ở Trung Hoa, vẫn được tiêu dùng hàng trăm năm. Một đồng Khai Nguyên thông bảo đúc thời Đường có thể nằm trong một hũ tiền chôn nhiều thế kỷ sau. Chính vì vậy người nghiên cứu luôn nhìn cả tập hợp, không dừng ở đồng cổ nhất.

Mốc không muộn hơn đến từ đâu?

Mốc không muộn hơn khó có hơn. Nó xuất hiện khi bối cảnh bị một thứ có niên đại chắc phủ lên hoặc cắt qua. Ví dụ một hố rác bị một nền nhà có bia ghi năm xây đè lên thì hố rác có trước năm đó. Một lớp đất nằm dưới lớp tro của một trận cháy đã được sử chép thì có trước trận cháy. Một văn bản được trích dẫn trong một cuốn sách đã biết năm in thì có trước năm in đó.

Trong thực tế ở Việt Nam, mốc không muộn hơn hay đến từ kiến trúc. Một lớp nền gạch của một ngôi chùa có bia ghi năm trùng tu, một con đê được sử chép năm đắp, một thành luỹ có văn bản ghi năm xây đều có thể phủ lên những lớp đất cũ hơn. Ở các di chỉ cư trú lâu đời, người khai quật thường thấy nhiều lớp nền chồng lên nhau, mỗi lớp là một lần xây sửa. Nếu một trong số đó gắn được với một văn bản có năm, cả chồng lớp bên dưới có được mốc không muộn hơn.

Khi có cả hai mốc, ta có một khoảng kẹp. Ví dụ đồng tiền muộn nhất trong lớp đất cho mốc không sớm hơn, nền nhà có bia đè lên cho mốc không muộn hơn; lớp đất được hình thành đâu đó giữa hai năm ấy. Khoảng kẹp càng hẹp, niên đại càng có giá trị.

Bảng các loại chứng cứ và mốc mà chúng cho

Bảng tổng hợp cách các nhà khảo cổ, nhà sử dùng hiện vật đi kèm để suy niên đại, cùng bẫy hay gặp ở mỗi loại.

Bốn cái bẫy làm sai niên đại

Vật lọt xuống từ trên. Hang chuột, rễ cây, hố đào về sau có thể kéo một đồng tiền muộn xuống lớp đất sớm. Nếu không nhận ra, mốc không sớm hơn sẽ bị đẩy muộn một cách vô lý. Người khai quật ghi kỹ vị trí và quan sát đất xung quanh để phát hiện điều này.

Đồ gia truyền. Một chiếc bát quý được giữ qua ba bốn đời rồi mới chôn theo người mất. Nó cổ hơn ngôi mộ cả trăm năm, và nếu chỉ dựa vào nó sẽ đẩy niên đại mộ về quá sớm.

Vật dùng lại. Gạch có chữ, đá có khắc, gỗ tốt thường được tháo từ công trình cũ để dùng cho công trình mới. Chữ trên gạch nói về lò nung, không nói về bức tường.

Bối cảnh bị xáo trộn. Mộ bị đào trộm, lớp đất bị san ủi, đồ vật bị gom từ nhiều nơi về. Hiện vật mất bối cảnh thì mất khả năng làm mốc cho bất kỳ thứ gì ngoài chính nó.

Vì sao người ngoài ngành không nên tự đào tìm hiện vật?

Toàn bộ sức mạnh của lối suy luận trong bài này nằm ở bối cảnh: đồng tiền nằm ở lớp nào, cạnh vật gì, dưới cái gì. Một đồng tiền nhặt lên không ghi vị trí chỉ còn là một đồng tiền, mọi thông tin về thời gian của nơi nó nằm đã mất vĩnh viễn. Đó là lý do việc khai quật do cơ quan chuyên môn thực hiện theo giấy phép và Luật Di sản văn hoá, có ghi chép, vẽ, chụp từng lớp.

Nếu bạn tình cờ thấy tiền cổ, mảnh gốm, xương trong lúc đào móng nhà hay làm vườn, hãy dừng lại ở chỗ đó, chụp ảnh tại chỗ, không đào thêm, và báo Uỷ ban nhân dân cấp xã, phường hoặc bảo tàng tỉnh, thành nơi bạn ở. Đó là cách đóng góp có giá trị nhất cho việc xác định niên đại.

Câu hỏi thường gặp