Bảy lỗi hay gặp khi nói hai sự kiện xảy ra “cùng thời”

Nói hai sự kiện cùng thời thường sai ở bảy chỗ: lệch âm lịch và dương lịch, lệch lịch Julius và Gregory, gộp cả thế kỷ, đem một khoảng dài so với một năm, dùng năm truyền thống như năm đo được, lẫn nhãn thời kỳ, và coi trùng thời là ảnh hưởng.

Câu cùng thời với xuất hiện khắp nơi, từ sách tham khảo, bài thuyết trình tới bài báo và video ngắn. Phần lớn các câu ấy đúng về đại thể nhưng sai ở chi tiết, và vài câu sai hẳn. Bài này gom những lỗi gặp nhiều nhất, mỗi lỗi kèm một ví dụ và cách kiểm, để bạn viết hay đọc một phép so sánh đồng đại cẩn thận hơn.

Bảy lỗi trong một bảng

Bảng tóm tắt trước, các mục sau giải thích từng lỗi.

Bốn lỗi đầu là lỗi kỹ thuật về con số. Ba lỗi sau là lỗi suy luận, khó nhận hơn vì con số vẫn đúng.

Lỗi về lịch: âm dương lịch và hai lịch phương Tây

Âm lịch sang dương lịch

Sử Việt và sử Trung Hoa chép theo năm âm lịch. Năm âm lịch bắt đầu từ Tết, thường rơi vào cuối tháng một hoặc tháng hai dương lịch, nên phần lớn ngày của tháng chạp, đôi khi cả cuối tháng mười một âm lịch, thuộc năm dương lịch sau. Đặt sự kiện tháng chạp sang cùng năm dương lịch là lệch một năm, đủ phá hỏng một cặp đồng đại đẹp.

Lịch Julius và lịch Gregory

Lịch Gregory được ban hành năm 1582, nhưng các nước đổi lịch vào những thời điểm khác nhau; nước Anh đổi muộn hơn nhiều so với Tây Ban Nha. Ví dụ hay được nhắc là Shakespeare và Cervantes cùng được ghi mất ngày 23 tháng 4 năm 1616, nhưng nước Anh còn dùng lịch Julius, Tây Ban Nha đã dùng lịch Gregory, nên hai người thật ra mất cách nhau khoảng mười ngày.

Cách kiểm

Với mọi ngày tháng trước thế kỷ XX ở châu Âu, hỏi nước đó đang dùng lịch nào. Với sử Việt, tìm bảng đối chiếu âm dương lịch theo năm, không tự cộng trừ.

Lỗi gộp thế kỷ và đem khoảng so với điểm

Thế kỷ XV kéo dài từ năm 1401 tới năm 1500. Nói hai sự kiện cùng thế kỷ XV có thể đúng về chữ nhưng che mất khoảng cách gần một trăm năm. Một sự kiện đầu thế kỷ và một sự kiện cuối thế kỷ cách nhau ba thế hệ người. Thay vì dừng ở thế kỷ, hãy ghi năm cụ thể và tính khoảng cách.

Lỗi tương tự nhưng nặng hơn là đặt một khoảng dài cạnh một điểm. Văn hoá Đông Sơn kéo dài khoảng bảy, tám thế kỷ; viết thời Đông Sơn, Athens đang xây đền Parthenon là gộp một thanh dài vào một năm. Viết đúng phải là: giai đoạn giữa của Đông Sơn, khoảng thế kỷ V trước Công nguyên, trùng với thời Athens cổ điển.

Cả hai lỗi này có chung nguồn gốc: trí nhớ con người thích những ô gọn. Niên biểu tốt chống lại xu hướng ấy bằng cách vẽ thanh có độ dài thật.

Một biến thể hay gặp khi so hai nhân vật: lấy năm sinh của người này đặt cạnh năm trị vì hay năm mất của người kia, rồi nói hai người cùng thời. Đúng ra phải vẽ hai thanh đời người, từ năm sinh tới năm mất, và xem phần chồng lấn dài bao nhiêu. Hai người có thể cùng sống trên đời chỉ vài năm, lúc một người còn nhỏ và người kia đã về già; gọi như vậy là cùng thời thì đúng về chữ nhưng gần như vô nghĩa về nội dung.

Lỗi năm truyền thống và nhãn thời kỳ

Một số năm trong sách là năm do người đời sau tính ra theo truyền thuyết hoặc theo cách đếm riêng: năm lập thành La Mã, năm Olympic đầu tiên, năm của các vua trong truyền thuyết nhiều nền văn minh. Chúng có giá trị văn hoá nhưng không phải năm đo được. Đem năm truyền thống so sánh với năm có ghi chép đương thời là đặt hai loại con số khác nhau trên cùng một thước.

Nhãn thời kỳ gây lỗi theo cách khác. Thời trung đại trong sử Việt Nam, thời Trung cổ trong sử châu Âu, thời phong kiến trong sử Nhật Bản là những cách chia do các nền sử học đặt ra theo tiêu chí riêng. Chúng không trùng khít về năm, và cũng không chứa cùng một nội dung. Hai sự kiện cùng nằm trong nhãn trung đại chưa chắc đã cùng thời.

Cách tránh là luôn quay về năm. Tên gọi thời kỳ là để tiện nói chuyện trong một nền sử, không phải đơn vị so sánh giữa các nền sử.

Lỗi lớn nhất: trùng thời thành ảnh hưởng

Lỗi này nguy hiểm vì con số đều đúng, chỉ suy luận sai.

Câu sai điển hình. Cùng thời đó, hai nền văn minh đã học hỏi lẫn nhau. Câu này thường được viết mà không có một bằng chứng tiếp xúc nào.

Bằng chứng cần có. Ghi chép của bên này về bên kia, hiện vật trao đổi tìm thấy trong địa tầng có niên đại rõ, đường giao thương được xác định, sứ thần, người đi lại. Thiếu những thứ đó thì chỉ được nói là cùng thời.

Độ trễ tin tức. Trước điện báo, tin từ châu Âu tới Đông Á đi mất nhiều tháng. Hai sự kiện cách nhau vài tuần không thể là nguyên nhân của nhau nếu cách nhau nửa vòng Trái Đất.

Liên hệ một chiều. Có khi bên này biết bên kia mà bên kia không biết lại. Ghi chép Trung Hoa nhắc tới các nước phương nam nhiều hơn chiều ngược lại. Niên biểu nên vẽ mũi tên một chiều khi cần.

Tự kiểm một câu cùng thời trước khi viết

Trước khi đưa câu so sánh đồng đại vào bài, đi qua sáu câu hỏi dưới đây:

1. Hai năm này lấy từ nguồn nào, có cùng loại con số không (ghi chép đương thời, ước tính khảo cổ, năm truyền thống)?
2. Có ngày tháng âm lịch hay lịch Julius cần quy đổi không?
3. Đang so điểm với điểm, hay khoảng với điểm? Nếu là khoảng, đã nói rõ giai đoạn chưa?
4. Khoảng cách năm thực sự là bao nhiêu, hay đang dừng ở cùng thế kỷ?
5. Có dùng nhãn thời kỳ thay cho năm không?
6. Câu có ngầm nói ảnh hưởng không? Nếu có, bằng chứng tiếp xúc là gì?

Không phải câu nào cũng cần đủ sáu bước. Nhưng một câu sẽ in trong sách hoặc đăng công khai thì nên qua hết.

Câu hỏi thường gặp