Thế kỷ I–II là lúc các cột niên biểu bắt đầu chạm nhau qua đường biển: năm 43 Mã Viện đàn áp khởi nghĩa Hai Bà Trưng, cùng năm La Mã đổ bộ lên đảo Anh; năm 166 sử Hán chép sứ Đại Tần tới qua Nhật Nam; ở Óc Eo người ta tìm được huy chương vàng La Mã.
Thời kỳ này thường được dạy ở hai chương rất xa nhau: phần Việt Nam thời Bắc thuộc và phần thế giới cổ đại với La Mã. Đặt chúng cạnh nhau, bạn thấy một điều ít được nhấn mạnh: ở hai đầu lục địa, hai đế quốc lớn cùng thời, và vùng đất Việt Nam ngày nay nằm trên tuyến biển nối hai đế quốc ấy. Bài này dựng niên biểu thế kỷ I–II, tách rõ cặp chỉ trùng thời với cặp có tiếp xúc thật.
Niên biểu thế kỷ I–II qua bốn cột
Các mốc chọn từ sử liệu và phát hiện khảo cổ được sách phổ thông nhắc tới. Năm ghi theo dương lịch.
| Năm | Giao Chỉ và phương nam | Nhà Hán | La Mã và Tây Á |
|---|---|---|---|
| 25 | — | Đông Hán thành lập | La Mã dưới thời các hoàng đế đầu tiên |
| 40–43 | Khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40; Mã Viện đàn áp trong khoảng năm 42–43 | Hán Quang Vũ Đế sai Mã Viện sang phương nam | Năm 43 quân La Mã đổ bộ lên đảo Anh dưới thời Claudius |
| 79 | — | — | Núi lửa Vesuvius chôn vùi Pompeii |
| 97 | — | Cam Anh được cử đi tìm đường sang Đại Tần, dừng lại ở vùng vịnh Ba Tư | — |
| 105 | — | Thái Luân cải tiến kỹ thuật làm giấy, theo sử Hán | — |
| 117 | — | — | Đế quốc La Mã đạt lãnh thổ rộng nhất dưới thời Trajan |
| Khoảng giữa thế kỷ II | Huy chương vàng mang hình hoàng đế Antoninus Pius về sau được tìm thấy ở Óc Eo | — | Antoninus Pius trị vì từ năm 138 tới năm 161 |
| 166 | Sứ Đại Tần tới qua quận Nhật Nam | Sử Hán chép việc sứ đoàn dâng lễ vật | Thời Marcus Aurelius |
| 192 | Khu Liên lập nước Lâm Ấp ở phía nam quận Nhật Nam | Cuối Đông Hán, loạn lạc | — |
Đọc theo hàng năm 166, bạn thấy cùng lúc một sợi chỉ nối cả ba cột. Đây là loại hàng ngang hiếm và đáng chú ý nhất trên niên biểu thời kỳ này.
Năm 43 ở hai đầu lục địa: cặp trùng thời
Năm 43 có hai sự kiện thuộc hai đế quốc lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Ở phương đông, quân Đông Hán do Mã Viện chỉ huy đàn áp cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, khôi phục quyền cai trị ở Giao Chỉ. Ở phương tây, quân La Mã dưới thời hoàng đế Claudius đổ bộ lên đảo Anh, mở đầu thời kỳ La Mã cai trị miền nam hòn đảo.
Hai sự kiện không có liên hệ trực tiếp. Nhà Hán và La Mã lúc ấy chỉ biết về nhau qua lời đồn từ các thương nhân trung gian. Giá trị của cặp này nằm ở chỗ nó cho thấy cùng một giai đoạn, cả hai đế quốc đều đang mở rộng hoặc củng cố quyền cai trị ở các vùng biên xa.
Khi dùng cặp này trong lớp học, cần giữ giọng trung tính và tôn trọng. Mục đích là đặt sự kiện vào bối cảnh thế giới, không so sánh số phận các dân tộc. Chi tiết về cuộc khởi nghĩa nên đọc trong sách sử, phần này chỉ dùng mốc năm.
Sợi chỉ có thật: sứ Đại Tần và đồng vàng ở Óc Eo
Khác với năm 43, các mốc dưới đây là bằng chứng tiếp xúc, dù gián tiếp.
Sứ đoàn năm 166
Sử nhà Hán chép năm 166 có người xưng là sứ của vua nước Đại Tần, tên An Đôn, tới qua biên giới quận Nhật Nam, dâng ngà voi, sừng tê, đồi mồi. Các nhà nghiên cứu thường cho Đại Tần là La Mã và An Đôn là tên gọi chung cho các hoàng đế dòng Antoninus, có thể là Marcus Aurelius. Nhiều người cho rằng đoàn này là thương nhân tự xưng sứ thần hơn là phái đoàn chính thức.
Vì sao lại đi qua Nhật Nam?
Quận Nhật Nam nằm ở dải ven biển miền Trung Việt Nam hiện nay, là điểm cực nam của nhà Hán. Đường biển từ Ấn Độ qua eo biển Malacca hoặc qua bán đảo Mã Lai tới vùng biển này là tuyến buôn bán đã hoạt động. Như vậy, vùng đất Việt Nam ngày nay chính là cửa ngõ phía nam nơi La Mã chạm tới nhà Hán.
Huy chương vàng ở Óc Eo
Trong cuộc khai quật Óc Eo giữa thế kỷ XX, các nhà khảo cổ tìm được huy chương vàng mang hình hoàng đế Antoninus Pius cùng nhiều hiện vật có nguồn gốc Ấn Độ, Địa Trung Hải. Hiện vật cho biết đồ vật từ La Mã đã tới vùng này, nhưng không nói thời điểm nó tới; một món đồ có thể đi qua nhiều tay trong nhiều chục năm. Vì thế niên đại của hiện vật và niên đại lớp đất chứa nó cần tách riêng.
Đọc độ chắc của từng mốc
Niên biểu tốt ghi rõ con số nào chắc, con số nào chỉ là khoảng hoặc còn bàn.
Năm 40 và năm 43. Được chép trong sử Trung Hoa và sử Việt, các sách thống nhất về năm. Ngày tháng chi tiết có chỗ khác nhau.
Năm 43 La Mã đổ bộ lên đảo Anh. Có ghi chép của sử gia La Mã, các sách thống nhất.
Năm 105 Thái Luân và giấy. Đây là năm sử Hán ghi việc dâng kỹ thuật cải tiến. Khảo cổ đã tìm được giấy sớm hơn, nên đây là mốc cải tiến, không phải mốc phát minh.
Năm 166 sứ Đại Tần. Năm được sử Hán ghi rõ. Danh tính và tư cách của đoàn còn tranh luận.
Hiện vật La Mã ở Óc Eo. Niên đại của chính hiện vật dựa trên hình và chữ trên mặt. Thời điểm nó tới Óc Eo không xác định được chính xác.
Những cột còn trống và nên để trống
Ở cột phương nam, nhiều hàng trong bảng để trống. Đó không phải vì vùng đất không có gì xảy ra, mà vì tư liệu viết về thời này chủ yếu do sử gia Trung Hoa ghi, chỉ nhắc khi có liên quan tới chính quyền nhà Hán. Đời sống làng xã, sản xuất, tín ngưỡng của cư dân bản địa chủ yếu được biết qua khảo cổ, với niên đại dạng khoảng.
Tương tự, nước Phù Nam ở vùng Nam Bộ và Óc Eo được nhắc trong sử Trung Hoa chủ yếu từ thế kỷ III trở đi, dù văn hoá Óc Eo có thể đã hình thành từ trước. Trên niên biểu, nên vẽ Óc Eo thành một thanh mờ đầu bắt đầu khoảng đầu Công nguyên, không gán một năm lập quốc.
Để trống đúng chỗ là trung thực. Đừng lấp ô trống bằng những năm không có nguồn.
Dựng niên biểu thế kỷ I–II cho một bài thuyết trình
Trình tự dưới đây giúp làm bảng trong khoảng một giờ:
- Kẻ trục từ năm 1 tới năm 200, thang đều, mười năm một vạch.
- Lập bốn cột: Giao Chỉ và phương nam; nhà Hán; Ấn Độ và Đông Nam Á biển; La Mã.
- Đặt các mốc trong bảng trên, ghi nguồn bằng chữ nhỏ sau mỗi ô.
- Vẽ một đường màu nối Nhật Nam năm 166 với cột La Mã, và một đường nét đứt từ Óc Eo sang cột La Mã cho hiện vật.
- Ghi chú cạnh năm 43 rằng đây là cặp trùng thời, không có liên hệ.
- Kết thúc bằng một câu hỏi để người nghe tự tìm hiểu, ví dụ những hàng hoá nào đã đi trên tuyến biển nối hai đế quốc.
Phần đường nối màu là phần người nghe nhớ lâu nhất, nên vẽ rõ và giải thích kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Năm 43 có sự kiện nào ở Việt Nam và châu Âu?
Năm 43 Mã Viện đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng ở Giao Chỉ, và cũng năm đó quân La Mã đổ bộ lên đảo Anh dưới thời Claudius. Hai sự kiện không liên quan nhau.
Sứ Đại Tần năm 166 là ai?
Sử Hán chép người xưng là sứ của vua Đại Tần tên An Đôn tới qua Nhật Nam. Nhiều nhà nghiên cứu cho Đại Tần là La Mã, đoàn có thể là thương nhân tự xưng sứ thần.
Hiện vật La Mã nào được tìm thấy ở Óc Eo?
Nổi tiếng nhất là huy chương vàng mang hình hoàng đế Antoninus Pius, tìm thấy trong cuộc khai quật giữa thế kỷ XX, cùng nhiều hiện vật nguồn gốc Ấn Độ, Địa Trung Hải.
Nhà Hán và La Mã có biết nhau không?
Biết qua tin đồn từ thương nhân trung gian. Năm 97 nhà Hán cử Cam Anh đi tìm đường sang Đại Tần nhưng ông dừng lại ở vùng vịnh Ba Tư.
Quận Nhật Nam nằm ở đâu?
Nhật Nam là quận cực nam của nhà Hán, nằm ở dải ven biển miền Trung Việt Nam hiện nay. Ranh giới chính xác còn được giới nghiên cứu bàn.