Dạy Lịch sử bằng cặp mốc đồng đại: thiết kế một tiết học 45 phút

Một tiết học dựa trên cặp mốc đồng đại gồm bốn phần: đặt câu hỏi bằng một cặp năm bất ngờ, cho học sinh tự xếp mốc lên trục chung, phân biệt trùng thời với liên hệ thật, và kết thúc bằng câu hỏi mở. Gói gọn được trong 45 phút.

Chương trình Lịch sử ở cả THCS và THPT đều xen kẽ phần Việt Nam và phần thế giới, nhưng học sinh hiếm khi tự nối hai phần với nhau. Một tiết dùng cặp mốc đồng đại là cách rẻ, nhanh và hiệu quả để nối. Bài này dành cho giáo viên Lịch sử, giáo viên Lịch sử và Địa lí ở THCS: cách chọn cặp, cách chia thời gian, những câu hỏi dẫn dắt, và các lỗi người dạy hay mắc khi lần đầu thử.

Chọn cặp mốc thế nào cho có tác dụng?

Cặp tốt có ba đặc điểm. Thứ nhất, hai mốc đều nằm trong chương trình hoặc gần với điều học sinh đã biết, để không phải giảng quá nhiều bối cảnh. Thứ hai, khoảng cách năm giữa hai mốc gây ngạc nhiên: hoặc gần nhau hơn học sinh tưởng, hoặc xa nhau hơn. Thứ ba, năm của cả hai mốc đều chắc, không phải năm truyền thống hay ước tính rộng.

Ví dụ dễ dùng: Lê Lợi lên ngôi năm 1428 và Jeanne d’Arc giải vây Orléans năm 1429; Quang Trung vào Thăng Long đầu năm 1789 và dân Paris chiếm ngục Bastille cùng năm; nhà Lý dời đô năm 1010 và sử thi Shahnameh ở Ba Tư thường được ghi hoàn thành cùng năm. Mỗi cặp có một chút bất ngờ và đủ chắc để không phải đính chính sau.

Tránh cặp có một đầu là khoảng rất rộng, ví dụ văn hoá Đông Sơn cặp với một năm cụ thể của La Mã. Cặp đó hợp cho bài về cách vẽ khoảng niên đại hơn là bài mở đầu.

Nếu dạy môn Lịch sử và Địa lí ở THCS, có thể chọn cặp gắn với không gian: một mốc ở đồng bằng sông Hồng và một mốc ở vùng biển Đông Nam Á cùng thời, để học sinh vừa đặt lên trục năm vừa chỉ được trên quả địa cầu. Hai trục thời gian và không gian bổ trợ cho nhau, và học sinh nhớ cặp mốc lâu hơn khi gắn được với một vị trí cụ thể.

Chia 45 phút thành bốn hoạt động

Thời lượng gợi ý dưới đây áp dụng cho lớp khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi lăm học sinh.

Phần xếp mốc chiếm nhiều thời gian nhất vì đó là nơi học sinh thật sự suy nghĩ về thời gian. Đừng cắt phần này để giảng thêm.

Câu hỏi dẫn dắt cho từng hoạt động

Câu hỏi quyết định học sinh nhìn theo chiều nào của niên biểu. Các câu dưới đây được chia theo hoạt động.

Khi khởi động

Hai sự kiện này cách nhau bao nhiêu năm? Em đoán dựa vào đâu? Nếu đoán sai nhiều, vì sao trí nhớ của mình đặt chúng xa nhau đến thế? Câu hỏi cuối thường mở ra chuyện học sinh học hai mốc ở hai chương, hai năm học khác nhau.

Khi xếp mốc

Em đặt thẻ này dựa vào năm nào? Năm đó chắc hay chỉ là khoảng? Thẻ của nhóm em có cùng hàng với thẻ nào của nhóm khác không? Những câu này giữ học sinh ở chiều ngang của niên biểu.

Khi nối màu

Bằng chứng nào cho thấy hai nơi này biết nhau? Nếu không có, em có dám dùng chữ ảnh hưởng không? Có cặp nào mà một bên biết bên kia nhưng bên kia không biết lại không?

Khi kết thúc

Điều gì làm em ngạc nhiên nhất? Em muốn biết thêm về cột nào? Câu hỏi mở này cho giáo viên biết học sinh quan tâm tới đâu để chuẩn bị tiết sau.

Những lỗi giáo viên hay gặp khi lần đầu thử

Năm lỗi dưới đây gặp nhiều nhất khi giáo viên áp dụng lần đầu.

Đưa quá nhiều thẻ. Mười lăm thẻ một nhóm làm học sinh chỉ lo dán cho xong. Năm, sáu thẻ là đủ để có thời gian suy nghĩ.

Dùng trục không đều. Trục vẽ vội thường giãn đoạn có nhiều thẻ và nén đoạn trống. Kẻ trước bằng thước, mười năm hoặc năm mươi năm một vạch tuỳ khoảng thời gian.

Để chữ ảnh hưởng lọt qua. Học sinh rất dễ viết câu ngầm nói hai sự kiện tác động nhau. Mỗi lần gặp, hỏi lại bằng chứng, không cần phê bình.

Chấm điểm phần câu hỏi mở. Câu hỏi mở là để học sinh dám tò mò. Chấm điểm ngay làm các em chọn câu an toàn. Hãy nhận xét bằng lời và để phần đánh giá cho sản phẩm sau.

Lấy năm từ nguồn không rõ. Thẻ có năm sai sẽ làm cả nhóm đặt sai. Lấy năm từ sách giáo khoa đang dùng và một nguồn tham khảo đáng tin, ghi nguồn sau thẻ.

Chuẩn bị vật liệu trong một buổi tối

Vật liệu cho tiết học khá đơn giản: một cuộn giấy dài khoảng ba đến bốn mét dán ngang tường, bút dạ hai màu cho đường nối, thẻ bìa cứng cỡ bàn tay, băng dính giấy để dán và gỡ dễ. Mặt trước thẻ ghi sự kiện và nơi xảy ra, mặt sau ghi năm và nguồn, để học sinh tự lật kiểm.

Trục năm nên kẻ sẵn trước giờ học. Nếu lớp nằm ở tầng có tường hẹp, có thể dùng mặt bàn ghép lại hoặc sàn hành lang. Một số giáo viên dùng dây và kẹp thay giấy, ưu điểm là di chuyển thẻ dễ dàng.

Nếu trường có máy chiếu, chụp ảnh trục sau tiết học và chiếu lại ở tiết sau. Học sinh nhìn lại sản phẩm của chính mình sẽ nhớ tốt hơn nhìn một niên biểu in sẵn. Cuộn giấy có thể giữ lại treo ở góc lớp, bổ sung dần qua từng chương.

Mở rộng sau tiết học

Tiết đầu tiên chỉ nên dùng một cặp chính. Sang các chương sau, mỗi lần học một mốc Việt Nam, giáo viên có thể giao một học sinh tìm một mốc thế giới cùng thời và thêm thẻ vào cuộn giấy chung. Sau một học kỳ, lớp có một niên biểu đồng đại do chính các em làm.

Với học sinh THPT, có thể giao bài viết ngắn: chọn một hàng ngang trên trục, mô tả ba vùng trong cùng thời điểm, chỉ ra một cặp có liên hệ thật và dẫn chứng. Bài viết kiểu này luyện được cả kiến thức, kỹ năng dùng nguồn và cách viết thận trọng về nhân quả.

Một điều nên giữ suốt quá trình: không biến niên biểu thành bảng so sánh hơn kém giữa các dân tộc. Mục tiêu là thấy thời gian và mối liên hệ, không phải xếp hạng.

Câu hỏi thường gặp